2013 umhverfisvoktun

Alcoa Fjarðaál
Umhverfisvöktun 2013
Skýrsla unnin af Náttúrustofu Austurlands
og Nýsköpunarmiðstöð Íslands fyrir Alcoa Fjarðaál
NA-140137
Neskaupstaður
Apríl 2014
…
Egilsstaðir
5Neskaupstaður
Skýrsla nr: NA-40137
Dags (mánuður, ár): Apríl 2014
Dreifing: Lokuð
Heiti skýrslu (aðal- og undirtitill):
Upplag: 11
Alcoa Fjarðaál. Umhverfisvöktun 2013
Síðufjöldi: 72
Fjöldi korta:
Fjöldi viðauka: 15
Höfundar: Erlín Emma Jóhannsdóttir, Dr. Helga Dögg Flosadóttir og Hermann Þórðarson
Unnið fyrir: Alcoa Fjarðaál
Samvinnuaðilar: Efnagreining, Nýsköpunarmiðstöð Íslands.
Útdráttur: Frá því að álver Alcoa Fjarðaáls í Reyðarfirði var gangsett árið 2007 hefur verið fylgst með áhrifum
þess á umhverfið. Grunnrannsóknir fóru fram á árunum 2004-2006. Umhverfisvöktunin árið 2013 fór fram
samkvæmt vöktunaráætlun sem samþykkt er af Umhverfisstofnun, þar sem vakta skal andrúmsloft (veður og
loftgæði), gróður og yfirborðsvatn. Vegna hás styrks flúors í grasi sumarið 2012 voru settar af stað rannsóknir á
búfénaði og heyi í Reyðarfirði. Þessar rannsóknir verða gerðar til og með árinu 2015. Árið 2013 var sjónræn
skoðun á búfénaði framkvæmd í apríl og nóvember. Einnig var kannaður styrkur flúors í kjálkum sauðfjár og
heyi haustið 2013.
Gagnasöfnun: Upplýsingum um loftgæði og veðurfar var safnað frá fjórum loftgæðastöðvum innan og utan
þynningarsvæðis. Mæliþættir í lofti eru: svifryk, flúor og brennisteinstvíoxíð. Ryki var safnað á síur og mælt í því
flúor og fjölhringja arómatísk vetniskolefni . Einnig var fylgst með sýrustigi, klóríði, súlfati og flúori í úrkomu.
Veðurgögnum var einnig safnað á öllum fjórum stöðvunum sem og frá Veðurstofu Íslands.
Sýnum af gróðri var safnað á föstum sýnatökustöðum, bæði innan og utan þynningarsvæðis. Grasi og rabarbara
var safnað sex sinnum yfir sumarið. Bláberjalyngi, fléttum, mosa, kartöflum, laufblöðum reynitrjáa, bláberjum
og krækiberjum, heyi og furunálum var safnað einu sinni. Flúor var mældur í öllum gróðursýnum og auk þess
var styrkur þungmálma mældur einu sinni í rabarbara, kartöflum og grænkáli. Sjónrænt mat var lagt á ástand
sjaldgæfra tegunda, gróðurs í görðum og mólendi til að kanna hvort plöntur bæru einhver merki sem líkst gætu
skemmdum af völdum flúors. Fléttur og mosar á steinum og klöppum voru ljósmyndaðar. Vatni var safnað
fjórum sinnum og var sýrustig, flúor, basarýmd, súlfat og fjölhringa arómatísk vetniskolefni mælt í sýnunum.
Helstu niðurstöður: Austan- og vestanáttir voru ríkjandi í Reyðarfirði árið 2013. Austlægir vindar voru algengari
yfir sumarið en vestlægir vindar að vori og á haustmánuðum. Svifryk mældist aldrei yfir heilsuverndarmörkum.
Brennisteinstvíoxíð í lofti var litlu lægra árið 2013 en árið 2012 og fór enginn dagur yfir gróðurverndarmörk né
klukkustund yfir heilsuverndarmörk. Nokkur hækkun var á styrk flúoríðs í lofti miðað við árið 2012, en
styrkurinn fór þó aldrei yfir viðmiðunarmörk utan þynningarsvæðis. Styrkur fjölhringa arómatískra
vetniskolefna lækkaði milli ára. Sýrustig í úrkomu breyttist lítið frá árinu 2012. Nokkur hækkun var á brennistein
í úrkomu frá því sem var árið 2012. Einnig var hækkun á flúorgildum í úrkomu milli ára. Hækkunina á
brennistein og flúor í úrkomu má sennilega rekja að einhverju leyti til lítillar úrkomu sumarið 2013 í Reyðarfirði.
Ársmeðaltal flúors í grasi, fléttum og rabarbaralaufi mældist lægra en árið 2012. Styrkurinn hækkaði á milli ára
í mosa, bláberjalyngi, reynivið og kartöflugrösum en breyttist lítið í barrnálum. Styrkur flúors í
rabarbarastilkum, kartöflum og berjum var lágur. Í sex sýnatökuferðum mældist meðalstyrkur flúors í grasi á
beitarsvæðum og túnum þrisvar yfir íslenskum viðmiðum á flúor í heilfóðri fyrir sauðfé norðan fjarðar en einu
sinni yfir viðmiðum fyrir mjólkandi ær sunnan fjarðar. Þetta skýrist líklega af samspili hækkaðra gilda á flúor í
lofti sem og veðurfari sumarið 2013. Sýnilegar skemmdir á gróðri sem mögulega má rekja til flúormengunar var
helst að merkja innan þynningarsvæðis álversins. Styrkur þungmálma í kartöflum, stilkum rabarbara og
grænkáli var undir viðmiðunarmörkum.
Litlar breytingar voru á styrk flúors, súlfats og PAH-16 efna í árvatnssýnum og neysluvatnssýnum samanborið
við árið 2012. Einnig voru litlar breytingar á sýrustigi og basarýmd milli ára.
Lykilorð: Alcoa –Fjarðaál, gróðurrannsóknir, loftgæði,
flúoríð, flúor, brennnisteinstvíoxíð, klóríð, súlfat, sýrustig,
PAH-efni, mosi, fléttur, rabarbari, kartöflur, reynitré,
bláberjalyng, gras, búfé, krækiber, bláber sjaldgæfar
tegundir, trjávöxtur, vatn, Reyðarfjörður, álver, mengun
ISSN nr:
Yfirfarið: Jón Ágúst Jónsson hjá Náttúrustofu Austurlands
og Guðmundur Sveinsson Kröyer hjá Alcoa Fjarðaál
ISBN nr:
Efnisyfirlit
1
Inngangur ........................................................................................................... 10
2
Loftgæði.............................................................................................................. 11
2.1
3
Inngangur .................................................................................................. 11
2.1.1
Loftgæðamælingar í Reyðarfirði .......................................................... 11
2.1.2
Mælistöðvar og mæliþættir................................................................. 11
2.2
Mælingar og mæliaðferðir ........................................................................ 12
2.3
Niðurstöður ............................................................................................... 13
2.3.1
Veðurgögn og veðurfar ársins ............................................................. 13
2.3.2
Svifryk, söfnun á síur (PM10 Hi-vol) ...................................................... 16
2.3.3
Brennisteinstvíoxíð í lofti ..................................................................... 18
2.3.4
Flúor í lofti ............................................................................................ 21
2.3.5
Fjölhringa arómatísk vetniskolefni (PAH) ............................................ 26
2.3.6
Efnainnihald í úrkomu.......................................................................... 29
Gróður ................................................................................................................ 35
3.1
Inngangur .................................................................................................. 35
3.1.1
Flúor og gróður .................................................................................... 35
3.1.2
Viðmiðunarmörk flúors í fóðri fyrir búfé ............................................. 36
3.2
Efnagreiningar á gróðri ............................................................................. 37
3.2.1
Gras ...................................................................................................... 38
3.2.2
Mosi ..................................................................................................... 40
3.2.3
Fléttur .................................................................................................. 42
3.2.4
Bláberjalyng ......................................................................................... 44
3.2.5
Reyniviður ............................................................................................ 45
3.2.6
Barrnálar .............................................................................................. 47
3.2.7
Rabarbari ............................................................................................. 48
3.2.8
Kartöflur og grænmeti ......................................................................... 50
3.2.9
Bláber og krækiber .............................................................................. 52
3.2.10
Hey ....................................................................................................... 53
3.3
Sjónræn skoðun á gróðri ........................................................................... 53
3.3.1
Sjaldgæfar tegundir ............................................................................. 54
3.3.2
Garðaplöntur og tré ............................................................................. 56
3.3.3
Gróður í rannsóknarreitum.................................................................. 57
3.3.4
Fléttur og mosar á grjóti ...................................................................... 58
3.4
4
5
Trjávöxtur .................................................................................................. 58
Yfirborðsvatn ...................................................................................................... 61
4.1
Inngangur .................................................................................................. 61
4.2
Niðurstöður ............................................................................................... 61
4.2.1
Flúor ..................................................................................................... 61
4.2.2
Sýrustig (pH)......................................................................................... 62
4.2.3
Fjölhringa arómatísk vetniskolefni (PAH efni) ..................................... 63
4.2.4
Súlfat og basarýmd .............................................................................. 64
Samantekt .......................................................................................................... 65
5.1
Loftgæði .................................................................................................... 65
5.1.1
Svifryk .................................................................................................. 65
5.1.2
Brennisteinstvíoxíð .............................................................................. 65
5.1.3
Flúor í lofti ............................................................................................ 65
5.1.4
Fjölhringa arómatísk vetniskolefni (PAH) ............................................ 65
5.1.5
Efnainnihald í úrkomu.......................................................................... 65
5.2
Gróður ....................................................................................................... 66
5.2.1
Styrkur flúors í gróðri ........................................................................... 66
5.2.2
Dreifing flúors frá álveri ....................................................................... 66
5.2.3
Styrkur þungmálma í rabarbara, kartöflum og grænkáli .................... 67
5.2.4
Sjónræn skoðun á gróðri ..................................................................... 67
5.3
Grasbítar ................................................................................................... 67
5.3.1
Styrkur flúors í fóðri búfénaðar ........................................................... 67
5.3.2
Styrkur flúors í kjálkum sauðfjár .......................................................... 68
5.3.3
Sjónræn skoðun á búfénaði ................................................................. 68
5.4
Yfirborðsvatn............................................................................................. 68
6
Lokaorð ............................................................................................................... 68
7
Heimildir ............................................................................................................. 69
Myndaskrá
Mynd 1. Yfirlitskort sem sýnir staðsetningu allra fastra sýnatökustaða í Reyðarfirði
og Eskifirði árið 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009). ..................... 11
Mynd 2. Vindrós mælistöð 1 Reyðarfirði, 2013, allar mælingar (10 mín). ............... 14
Mynd 3. Vindrós mælistöð 2 Reyðarfirði, 2013, allar mælingar (10 mín). ............... 14
Mynd 4. Vindrós mælistöð 3 Reyðarfirði, 2013, allar mælingar (10 mín). ............... 15
Mynd 5. Vindrós mælistöð 4 Reyðarfirði, 2013, allar mælingar (10 mín). ............... 15
Mynd 6. Svifryk, allar stöðvar 2013. ......................................................................... 17
Mynd 7. Svifryk, ársmeðaltöl 2005-2013. ................................................................. 17
Mynd 8. Brennisteinstvíoxíð, allar stöðvar 2013. Mæligildi vantar á stöð 1 í ágúst og
stöð 2 í júlí vegna bilana............................................................................................ 19
Mynd 9. Brennisteinstvíoxíð, ársmeðaltöl 2005-2013.............................................. 20
Mynd 10. Brennisteinstvíoxíð SO2, sem fall af vindátt 2013, allar stöðvar. ............. 20
Mynd 11. Gaskennt flúor (HF) í lofti, allar stöðvar, 2013 (mælingar á síur). ............ 23
Mynd 12. Flúor rykkendur í lofti, allar stöðvar, 2013 (mælingar á síur). .................. 23
Mynd 13. Flúor í svifryki, allar stöðvar 2013............................................................. 25
Mynd 14. Flúor í svifryki, ársmeðaltöl 2005-2013. ................................................... 25
Mynd 15. PAH16 í svifryki, allar stöðvar 2013. ......................................................... 27
Mynd 16. PAH16 í svifryki, ársmeðaltöl 2006-2013.................................................. 28
Mynd 17. Sýrustig (pH) í úrkomu, allar stöðvar meðaltöl 2005-2013. ..................... 30
Mynd 18. Sýrustig (pH) í úrkomu, mánaðarmeðaltöl allar stöðvar 2013. ................ 30
Mynd 19. Súlfat-S í úrkomu, ársmeðaltöl 2006-2013. .............................................. 31
Mynd 20. Súlfat-S í úrkomu, allar stöðvar 2013. ..................................................... 32
Mynd 21. Flúor í úrkomu, allar stöðvar 2013. .......................................................... 34
Mynd 22. Flúor í úrkomu, ársmeðaltöl 2006-2013. .................................................. 34
Mynd 23. Sýnatökustaðir grass og skipting eftir svæðum (©Landmælingar Íslands,
leyfi nr. L05040009). ................................................................................................. 38
Mynd 24. Sýnatökustaðir grass í Reyðarfirði og meðalstyrkur flúors í sex
sýnatökuferðum sumarið 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009). ..... 39
Mynd 25. Meðalstyrkur flúors í grasi í Reyðarfirði sumarið 2013, skipt upp eftir
staðsetningu sýnatökustaða og dagsetningu sýnatöku. ........................................... 40
Mynd 26. Sýnatökustaðir mosa í Reyðarfirði og styrkur flúors í ágúst 2013
(©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009)......................................................... 41
Mynd 27. Dreifingarmynstur flúors í mosa frá árinu 2004 (bakgrunnsgildi) til ársins
2013. Áttir A -austur, V-vestur og S-suður og fjarlægð frá reykháfi álvers. Fjöldi sýna
er gefinn upp í sviga. Einnig er sýnd staðalskekkja meðaltalanna. ........................... 41
Mynd 28. Ársmeðaltal flúors í mosa (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013 í
Reyðarfirði. Gögnin eru byggð á 30 sýnum ár hvert. ................................................ 42
Mynd 29. Sýnatökustaðir flétta í Reyðarfirði og styrkur flúors í ágúst 2013
(©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009)......................................................... 43
Mynd 30. Dreifingarmynstur flúors í fléttum frá árinu 2004 (bakgrunnsgildi) til
ársins 2013. Áttir A -austur, V-vestur og S-suður og fjarlægð frá reykháfi álvers.
Fjöldi sýna er gefinn upp í sviga. Einnig er sýnd staðalskekkja meðaltalanna. ......... 43
Mynd 31. Ársmeðaltal flúors í fléttusýnum (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013
í Reyðarfirði. Gögnin eru byggð á 28-30 sýnum ár hvert. ......................................... 44
Mynd 32. Sýnatökustaðir bláberjalyngs í Reyðarfirði og styrkur flúors í ágúst 2013
(©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009)......................................................... 44
Mynd 33. Dreifingarmynstur flúors í bláberjalaufum frá árinu 2004 (bakgrunnsgildi)
til ársins 2013. Áttir A -austur, V-vestur og S-suður og fjarlægð frá reykháfi álvers.
Fjöldi sýna er gefinn upp í sviga. Einnig er sýnd staðalskekkja meðaltalanna. ......... 45
Mynd 34. Ársmeðaltal flúors í bláberjalyngi (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013
í Reyðarfirði. Gögnin eru byggð á 30 sýnum ár hvert. .............................................. 45
Mynd 35. Sýnatökustaðir á laufblöðum reynitrjáa í Reyðarfirði og styrkur flúors í
laufi í ágúst 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009). ........................... 46
Mynd 36. Ársmeðaltal flúors í laufblöðum reynitrjáa (ásamt staðalskekkju) árin
2004 til 2013 í Reyðarfirði. Gögnin eru byggð á 10 sýnum árin 2004-2009, en 9
sýnum árin 2010-2013. ............................................................................................. 46
Mynd 37. Sýnatökustaðir barrnála í Reyðarfirði og styrkur flúors í nývöxnum
barrnálum í nóvember 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009). ......... 47
Mynd 38. Sýnatökustaðir barrnála í Reyðarfirði og styrkur flúors í barrnálum frá
fyrra ári (2012), safnað í nóvember 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr.
L05040009). .............................................................................................................. 47
Mynd 39. Ársmeðaltal flúors í barrnálum (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013 í
Reyðarfirði. Gögnin eru byggð á 10 sýnum árin 2004-2009, en 9 sýnum árin 20102013. Ártalið á lárétta ásnum vísar í söfnunarár. ..................................................... 48
Mynd 40. Sýnatökustaðir rabarbara í Reyðarfirði og meðalstyrkur flúors í laufum í 6
sýnatökuferðum frá júní til ágúst sumarið 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr.
L05040009). .............................................................................................................. 49
Mynd 41. Ársmeðaltal flúors í þurrvigt af rabarbara árin 2004 til 2013 í Reyðarfirði.
Gögn eru byggð á 94 sýnum í sex sýnatökuferðum árin 2007-2013 en 10 sýnum árin
2004 og 2005............................................................................................................. 49
Mynd 42. Styrkur flúors í kartöflum og kartöflugrösum á þremur söfnunarstöðum
sumrin 2004, 2011 og 2013 en tveimur söfnunarstöðum 2007-2010...................... 51
Mynd 43. Styrkur flúors í krækiberjum á 5 sýnatökustöðum í Reyðarfirði í ágúst
2013. Tekið var eitt sýni á hverri stöð....................................................................... 52
Mynd 44. Styrkur flúors í bláberjum á 5 sýnatökustöðum í Reyðarfirði í ágúst 2013.
Tekið var eitt sýni á hverri stöð................................................................................. 53
Mynd 45. Giljaflækja (t.v.) og fuglaerta (t.h.) í júlí 2013 í Reyðarfirði. ..................... 55
Mynd 46. Þyrnirós í blóma í júlí 2013 í Reyðarfirði. .................................................. 55
Mynd 47. Stóriburkni (t.v.) og aronsvöndur (t.h.) í júlí 2013 í Reyðarfirði. .............. 56
Mynd 48. Flúorskemmdir (e. necrosis) á víði (t.v.) og ösp (t.h.) við Sómastaði í
Reyðarfirði í ágúst 2013. ........................................................................................... 56
Mynd 49. Gulnun (e. chlorosis) í laufum birkis fyrir ofan álverið í Reyðarfirði í ágúst
2013. ......................................................................................................................... 57
Mynd 50. Rannsóknastöðvar í Reyðarfirði. Sýnilegar skemmdir á gróðri sem líktust
flúorskemmdum sáust í 2 stöðvum sumarið 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr.
L05040009). .............................................................................................................. 58
Mynd 51. Staðsetning 10 trjámælireita í Reyðarfirði og tegundir trjáa sem finnast í
þeim. Kortlagning skógræktarsvæðis var gerð af Skógræktarfélagi Íslands
(©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009)......................................................... 59
Mynd 52. Meðalársvöxtur stafafuru (P. contorta) í 9 trjámælireitum í Reyðarfirði
tímabilið 2003-2013. ................................................................................................. 60
Mynd 53. Sýnatökustaðir árvatnssýna (W1-W4) og neysluvatnssýna (W5-W9) auk
Grænavatns (W10). ................................................................................................... 61
Mynd 54. Meðalstyrkur flúors í Ljósá (W1), Grjótá (W2), Norðurá (W3), Njörvadalsá
(W4) og Grænavatni (W10) árin 2004 til 2013. ........................................................ 62
Mynd 55. Meðalstyrkur flúors í neysluvatni á Eskifirði (W5 og W6) og Reyðarfirði
(W7-W9) árin 2004-2013. ......................................................................................... 62
Mynd 56. Meðal sýrustig í Ljósá (W1), Grjótá (W2), Norðurá (W3), Njörvadalsá
(W4) og Grænavatni (W10) árin 2004-2013. ........................................................... 63
Mynd 57. Meðal sýrustig í neysluvatni á Eskifirði (W5 og W6) og Reyðarfirði (W7W9) árin 2004-2013. ................................................................................................. 63
Töfluskrá
Tafla 1. Árs- og mánaðarmeðaltöl svifryks (μg/m3). ................................................. 16
Tafla 2. Árs-og mánaðarmeðaltöl SO2 í lofti í μg/m3. Mæligildi vantar á stöð 1 í
ágúst og stöð 2 í júlí vegna bilana. ............................................................................ 18
Tafla 3. Árs- og mánaðarmeðaltöl flúors í lofti* í μg/m3 (mæl. á síur). .................... 22
Tafla 4. Ársmeðaltöl og mæligildi flúors í svifryki í μg/m3. ....................................... 24
Tafla 5. Árs- og mánaðarmeðaltöl dagsmælinga rykkennds PAH í lofti í ng/m3. ..... 26
Tafla 6. Efnainnihald í úrkomu, ársmeðaltöl í mg/L (F, SO4-S) og einingalaust (pH).29
Tafla 7. Árs og mánaðarmeðaltöl flúors í úrkomu (vikusýni) í mg/L. Engin úrkoma
mældist í mars, júní og október. ............................................................................... 33
Tafla 8. Ársmeðaltal flúors (μg/g) í þurrvigt af grasi utan og innan þynningarsvæðis í
Reyðarfirði frá árinu 2004-2013................................................................................ 40
Tafla 9. Styrkur þungmálma (μg/g blautvigt) í rabarbarablöðum árið 2013 og
meðalstyrkur árin 2013 og 2012. Einnig er sýndur mengunarstuðull í mosa
(Sigurður H. Magnússon 2013). ................................................................................ 50
Tafla 10. Styrkur þungmálma (μg/g blautvigt) í rabarbarastilkum árið 2013 og
meðalstyrkur árið 2012. Einnig er sýndur mengunarstuðull í mosa (Sigurður H.
Magnússon 2013)...................................................................................................... 50
Tafla 11. Styrkur þungmálma (μg/g blautvigt) í kartöflugrösum, kartöflum og
grænkáli árið 2013. Einnig er sýndur mengunarstuðull í mosa (Sigurður H.
Magússon 2013). ....................................................................................................... 52
Tafla 12. Meðalvöxtur vaxtarsprota (cm) á stafafuru (staðsetning 1-9) og bergfuru
(staðsetning 10) frá árinu 2003-2013 í tíu trjáræktarreitum í Reyðarfirði.
Staðalskekkja meðaltalanna segir til um breytileika í vexti fyrir hverja staðsetningu.
................................................................................................................................... 60
Tafla 13. Heildarmagn PAH efna í árvatni (Ljósá (W1), Grjótá (W2), Norðurá (W3),
Njörvadalsá (W4)) og Grænavatni (W10) á Reyðarfirði og neysluvatni á Eskifirði
(W5 og W6) og Reyðarfirði (W6-W9) árin 2006-2013. ............................................. 64
Tafla 14. Meðalstyrkur súlfats (mg/L) í árvatni (W1-W4), neysluvatni (W5-W9) og
Grænavatni (W10) í fjórum sýnatökuferðum árin 2010-2013.................................. 64
Tafla 15. Meðalstyrkur basarýmdar (mg CACO3/L) í árvatni (W1-W4) og neysluvatni
(W5-W9) í fjórum sýnatökuferðum árin 2010-2013. ................................................ 64
Viðaukaskrá
Viðauki 1. Niðurstöður sjálfvirkra mælinga í stöðvum
Viðauki 2. Niðurstöður á efnagreiningum í síum og úrkomu
Viðauki 3. Mælingar á PAH-16 og flúor í svifrykssíum
Viðauki 4 . Samantekt hágilda á flúori og brennisteinstvíoxiði í lofti
Viðauki 5 . Niðurstöður efnamælinga í grassýnum 2013
Viðauki 6. Samanburður veðurfarsþátta í Reyðarfirði og sýnatökudaga sumarið
2013
Viðauki 7. Niðurstöður efnamælinga í mosa, fléttum og laufum bláberjalyngs 2013
Viðauki 8 . Niðurstöður efnamælinga í sýnum af laufblöðum reynitrjáa og
barrnálum 2013
Viðauki 9 . Niðurstöður efnamælinga í sýnum af grænmeti og berjum 2013
Viðauki 10. Niðurstöður efnamælinga á heyi 2013
Viðauki 11. Niðurstöður efnamælinga á þungmálmum í Reyðarfirði 2013
Viðauki 12. Niðurstöður trjámælinga á furu í Reyðarfirði 2013
Viðauki 13. Niðurstöður efnamælinga í vatnssýnum 2013
Viðauki 14. Skrá yfir allar ljósmyndir teknar í felti 2013
Viðauki 15. Niðurstöður viðbótarrannsókna á búfénaði og heyi í Reyðarfirði 2013
1 Inngangur
Samkvæmt starfsleyfi Alcoa Fjarðaáls fer reglubundin umhverfisvöktun fram í
grennd við álverið í samræmi við vöktunaráætlun sem samþykkt er af
Umhverfisstofnun (Umhverfisstofnun 2010). Álver Alcoa Fjarðaáls við Reyðarfjörð
var gangsett í apríl 2007 og var komið í fulla framleiðslu ári síðar. Grunnrannsóknir
fóru fram á svæðinu á árunum 2004-2006, áður en starfsemi álversins hófst og
hefur vöktun verið haldið áfram ár hvert síðan þá.
Tilgangur umhverfisvöktunarinnar er að meta það álag á umhverfið sem starfsemi
álversins veldur (Umhverfisstofnun 2010).
Umhverfisvöktuninni er skipt í sjö verkþætti:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Loftgæða- og veðurmælingar
Sýnatökur og efnamælingar á gróðri
Sýnatökur og efnamælingar á yfirborðsvatni
Sjónrænt mat á heilbrigði gróðurs
Mælingar á vexti furutrjáa
Efnamælingar á jarðvegsvatni
Mæling á mengunarefnum í sjó og fjöru
Árið 2013 sá Náttúrustofa Austurlands um vöktun og sýnatöku á gróðri og
yfirborðsvatni en Efnagreining, Nýsköpunarmiðstöð Íslands annaðist
efnagreiningar. Mælingar á loftgæðum og veðurfari voru einnig unnar af
Efnagreiningum, Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Á mynd 1 má sjá yfirlit yfir alla
vöktunarstaði umhverfisvöktunarinnar árið 2013.
Vegna hás styrks flúors í grasi sumarið 2012 voru í samræmi við ákvæði
vöktunaráætlunar settar af stað auknar rannsóknir á búfénaði og heyi í Reyðarfirði.
Í samráði við Umhverfisstofnun og Matvælastofnun verður þessum rannsóknum
haldið áfram til og með árinu 2015. Ákvörðun verður tekin um framhald þessara
sérstöku rannsókna þegar niðurstöður þeirra liggja fyrir.
Á árinu 2013 var þessum rannsóknum framfylgt. Dýralæknir var fenginn til að
framkvæma sjónræna skoðun á þeim dýrum sem voru eftirlifandi frá árinu 2012 í
apríl og nóvember. Einnig var framkvæmd sjónræn skoðun á kjálkum sauðfjár og
styrkur flúors mældur í þeim. Styrkur flúors í heyi sem hirt var í Reyðarfirði sumarið
2013 var kannaður í október. Eftirlitsskýrslur dýralækna sem og niðurstöður
athugana á styrk flúors í kjálkum og heyi má finna í Viðauka 15.
Í þessari skýrslu verða birtar niðurstöður úr verkþáttum 1-5 í umhverfisvöktuninni
árið 2013 en verkþættir 6 og 7 verða framkvæmdir næst árið 2015. Niðurstöður
eru bornar saman við niðurstöður fyrri rekstrarára álversins sem og
viðmiðunarmörk þar sem það á við. Skýrslunni er skipt upp í sex kafla. Í fyrsta kafla
er farið yfir bakgrunn og tilgang umhverfisvöktunar álvers Alcoa Fjarðaáls sem og
hverjir koma að henni. Í köflum tvö til fjögur eru birtar niðurstöður vöktunar á
loftgæðum, gróðri og yfirborðsvatni árið 2013. Að lokum eru helstu niðurstöður
skýrslunnar dregnar saman. Skýrslunni fylgja 15 viðaukar sem prentaðir eru í
sérstakri skýrslu. Þar má finna ítarlegri upplýsingar um umhverfisvöktunina.
10
Mynd 1. Yfirlitskort sem sýnir staðsetningu allra fastra sýnatökustaða í Reyðarfirði og Eskifirði
árið 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009).
2 Loftgæði
2.1 Inngangur
2.1.1 Loftgæðamælingar í Reyðarfirði
Fjallað er um niðurstöður loftgæðamælinga fyrir árið 2013. Mælingar þessar eru
hluti af umhverfisrannsóknum vegna álvers Alcoa Fjarðaáls við Reyðarfjörð.
Mælingarnar eru unnar af Efnagreiningum, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, fyrir Alcoa
Fjarðaál .
2.1.2 Mælistöðvar og mæliþættir
Mælt var á fjórum mælistöðvum, eins og hefur verið gert frá október 2006, þegar
stöðvum fjölgaði úr 3 í fjórar. Mælistöðvarnar (1-4) eru annars sem hér segir: Stöð
1 er á Hjallaleiru sunnan og vestan við Búðareyri gegnt gámastöð, stöð 2 er á gamla
urðunarstaðnum við Ljósá milli Búðareyrar og Sómastaða, stöð 3 er á Hólmum um
1 km austan við bæjarhúsin og stöð 4 er ofan vegar við Miðstrandareyri sunnan
fjarðar gegnt Sómastöðum (Mynd 1).
Mæliþættir í lofti eru: Svifryk, flúoríð og brennisteinstvíoxíð.
Brennisteinstvíoxíðmælar eru sjálfvirkir og frá þeim er skráð meðaltal á tíu mínútna
fresti. Flúor er safnað á síur, 1 og 5 daga í senn og mældur flúor í ryki og
gaskenndur flúor. Svifryki er safnað á 6 daga fresti á síur, sólarhring í senn. Í einni
slíkri síu í hverjum mánuði frá hverri stöð er mælt flúor í ryki og PAH sambönd, alls
48 mælingar árlega. Úrkomu er safnað og fylgst með pH vikulega. Einnig er mælt
klóríð, súlfat, og flúor í einu úrkomusýni (vikusýni) í hverjum mánuði frá hverri
11
stöð. Vind- og veðurgögnum (10 mín. meðaltöl) er safnað á öllum stöðvum, þ.e.
vindátt, vindhraða, hitastigi, rakastigi og úrkomumagni.
2.2 Mælingar og mæliaðferðir
Varðandi mæliaðferð á svifryki og mælingar á flúor og brennisteinstvíoxíð er vísað í
handbækur með mælitækjum sem notuð eru og kvörðunarskýrslur (Hermann
Þórðarson 2013). Mælingar eru gerðar í sérhæfðum mælibúnaði sem ætlaður er til
þessara nota og uppfyllir skilyrði reglugerðar nr. 251/2002, um mat á styrk
brennisteinsdíoxíðs, og svifryks (PM10).
Skilgreiningar:
Svifryk PM10
Svifryk í lofti í μg/m3, agnir sem eru minni en 10 μm í þvermál.
Flúor í ryki
Sá hluti flúoríðs í lofti sem mælist sem rykkennt eða bundið ryki.
HF gaskennt
Sá hluti flúoríðs í lofti sem mælist gaskennt og óbundið ryki,
vetnisflúoríð.
Flúor alls
Summa rykkennds og gaskennds flúoríðs.
PAH16
Fjölhringa arómatísk vetniskolefni, hér mæld í svifryki PM10.
Umhverfismörk
Leyfileg hámarksgildi mengunar sett í því skyni að draga úr eða koma í
veg fyrir skaðleg áhrif á heilsu manna og dýra. Umhverfismörk geta átt
við umhverfið í heild eða tiltekna þætti þess (s.s. heilsuverndarmörk,
gróðurverndarmörk) og tiltekin tímabil (s.s. sólarhring, árstíð eða ár).
12
2.3 Niðurstöður
Samantekt yfir allar niðurstöður loftgæðamæla eftir mánuðum er að finna í
viðaukum 1-4.
2.3.1 Veðurgögn og veðurfar ársins
Meðalhiti á Reyðarfirði árið 2013 mældist 4,3°C og meðalvindhraði 4,2 m/s.
Þessum meðaltölum svipar til ársins á undan. Tíðarfar var lengst af hagstætt en þó
taldist vorið fremur óhagstætt víða um landið norðan- og austanvert og sumarið
var lakara sunnanlands heldur en verið hefur um alllangt skeið. Árið var hlýjast að
tiltölu austanlands.
Óvenjuleg hlýindi voru fyrstu tvo mánuði ársins, en í öðrum mánuðum var hiti
nærri meðallaginu 1961 til 1990; einna kaldast að tiltölu í apríl . Óvenjusnarpt
kuldakast gerði um mánaðamótin apríl/maí. Sumarið var gott um landið
norðaustanvert en tíð var óhagstæð um landið sunnan- og vestanvert með þrálátri
úrkomu. Kalt var í september og tíð óhagstæð. Október var óvenjuþurr um landið
vestanvert, vindar voru lengst af hægir. Síðasti hluti ársins var umhleypingasamur
og óvenju úrkomusamt um landið austanvert í desember (Veðurstofa Íslands
2014).
Veðurfar í Reyðarfirði árið 2013 einkenndist af hægviðri og lítilli úrkomu. Frá maí
og fram að nóvember voru langir kaflar með logni, andvara eða hægri golu og
sumarið var hlýtt.
Vindrós í Reyðarfirði er einkennandi fyrir innlögn og útlögn í firðinum, austan- og
vestanáttir eru langalgengastar og ráðandi 75% af tímanum.
13
Vindrós stöð 1 Reyðarfirði 2013
0
337,5
20,0
22,5
15,0
315
45
10,0
292,5
67,5
5,0
Vindáttartíðni %
270
90
0,0
Hiti í vindátt °C
Vindhraði í átt m/s
247,5
112,5
225
135
202,5
157,5
180
Mynd 2. Vindrós mælistöð 1 Reyðarfirði, 2013, allar mælingar (10 mín).
Vindrós stöð 2 Reyðarfirði 2013
0
337,5
20,0
22,5
15,0
315
45
10,0
292,5
67,5
5,0
Vindátt
270
90
0,0
Hiti í vindátt °C
Vindhraði í átt m/s
247,5
112,5
225
135
202,5
157,5
180
Mynd 3. Vindrós mælistöð 2 Reyðarfirði, 2013, allar mælingar (10 mín).
14
Vindrós stöð 3 Reyðarfirði 2013
0
337,5
20,0
22,5
15,0
315
45
10,0
292,5
67,5
5,0
Vindáttartíðni %
270
90
0,0
Hiti í vindátt °C
Vindhraði í átt m/s
247,5
112,5
225
135
202,5
157,5
180
Mynd 4. Vindrós mælistöð 3 Reyðarfirði, 2013, allar mælingar (10 mín).
Vindrós stöð 4 Reyðarfirði 2013
0
337,5
20,0
22,5
15,0
315
45
10,0
292,5
67,5
5,0
Vindáttartíðni %
270
90
0,0
Hiti í vindátt °C
Vindhraði í átt m/s
247,5
112,5
225
135
202,5
157,5
180
Mynd 5. Vindrós mælistöð 4 Reyðarfirði, 2013, allar mælingar (10 mín).
Á myndum 2-5 hér ofar má sjá vindrósir frá öllum stöðvum, en megindrættir eru
svipaðir þó vindáttir fylgi svolítið landslagi á hverjum stað. Sjá má jafnframt að
15
hvassast og kaldast er í norðvestanáttum og hlýjast í suðaustanáttinni.
Hitamælingar vantar síðari hluta ársins frá stöð 1 vegna bilunar í mælinema.
2.3.2 Svifryk, söfnun á síur (PM10 Hi-vol)
Svifryki er safnað á 6 daga fresti á síur, sólarhring í senn. Mælt mánaðarmeðaltal
og fyrri ársmeðaltöl stöðvanna má sjá í töflu 1:
3
Tafla 1. Árs- og mánaðarmeðaltöl svifryks (μg/m ).
Ár
2005
Stöð 1
13,3
Stöð 2
10,5
Stöð 3
10,5
Stöð 4
2006
13,7
8,6
8
2007
17,8
8,2
8,3
11,8
2008
9,4
8,8
11,9
8,8
2009
7,1
7,4
8,9
6,4
2010
6,7
7,4
7,7
7,3
2011
6,2
6,7
6,8
6,6
2012
7,2
7,9
7,7
7,7
2013
6,6
6,1
6,5
7,2
JAN
6,2
5,4
5,9
10,6
FEB
7,1
6,5
8,4
5,4
MAR
5,1
5,3
5,2
5,0
APR
4,2
4,7
5,6
5,3
MAÍ
6,2
6,4
6,6
8,0
JÚN
9,1
7,7
7,3
8,9
JÚL
11,6
8,3
6,5
8,6
ÁGÚ
7,2
6,3
5,8
10,3
SEP
8,8
8,8
10,0
9,6
OKT
2,1
2,1
2,5
3,5
NÓV
7,6
6,8
8,4
5,8
DES
3,8
5,3
5,1
5,2
2013
Heildarmeðaltal svifryks mældist 6,6 μg/m3 og var fremur jafnt á öllum stöðvum.
Rykið mældist ívið hærra yfir sumarið en þá voru þurrviðri töluverð. Dagar þar sem
svifryk fór yfir heilsuverndarmörk (50 μg/m3-dag) mælast aldrei á árinu 2013 (Tafla
1 og Mynd 6).
16
Svifryk Reyðarfirði, mánaðarmeðaltöl 2013
20
18
16
Svifryk μg/m3
14
12
Stöð 1
Stöð 2
10
Stöð 3
Stöð 4
8
6
4
2
0
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 6. Svifryk, allar stöðvar 2013.
Svifryk hefur verið svipað í Reyðarfirði frá árinu 2009 eða á bilinu 6-9 μg/m3, en var
nokkru hærra að meðaltali á miklu framkvæmdatímabili árin 2005-2008 (Mynd 7).
Svifryk Reyðarfirði, ársmeðaltöl 2005-2013
20
18
16
Svifryk μg/m3
14
12
Stöð 1
Stöð 2
10
Stöð 3
Stöð 4
8
6
4
2
0
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 7. Svifryk, ársmeðaltöl 2005-2013.
17
2.3.3 Brennisteinstvíoxíð í lofti
Árs- og mánaðarmeðaltöl á SO2 í lofti má sjá í töflu 2 hér undir.
3
Tafla 2. Árs-og mánaðarmeðaltöl SO 2 í lofti í μg/m . Mæligildi vantar á stöð 1 í ágúst og stöð 2 í
júlí vegna bilana.
Ár
2005
Stöð 1
0,32
Stöð 2
0,23
Stöð 3
0,33
Stöð 4
2006
0,55
0,29
0,21
2007
0,89
2,49
1,32
0,31
2008
2,06
2,99
2,22
0,91
2009
2,18
3,29
2,72
1,32
2010
3,50
4,85
4,02
2,09
2011
2,36
2,36
2,93
1,04
2012
2,73
4,03
3,32
1,49
2013
2,23
3,46
3,23
1,38
JAN
3,51
4,31
2,16
0,67
FEB
3,61
4,75
2,97
0,66
MAR
2,27
3,68
4,48
1,38
APR
1,77
2,52
3,16
1,33
MAÍ
2,45
3,60
2,27
0,56
JÚN
3,53
6,87
1,69
0,98
JÚL
2,38
2,34
2,00
2,60
2,51
0,70
2013
ÁGÚ
SEP
1,48
3,07
3,66
2,33
OKT
0,46
2,94
3,77
1,92
NÓV
1,27
2,92
4,32
1,58
DES
1,07
3,32
5,20
2,35
18
SO2 Reyðarfirði, mánaðarmeðaltöl 2013
8,00
7,00
6,00
SO2, μg/m3
5,00
Stöð 1
Stöð2
4,00
Stöð3
Stöð 4
3,00
2,00
1,00
0,00
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 8. Brennisteinstvíoxíð, allar stöðvar 2013. Mæligildi vantar á stöð 1 í ágúst og stöð 2 í júlí
vegna bilana.
Heildarmeðaltal brennisteinstvíoxíðs árið 2013 var 2,6 μg/m3, sem er lægra en
2012 þó ekki muni miklu (Mynd 9). Meginbreyta í áhrifum á meðaltal er vindátt og
vindstyrkur, en mældur styrkur brennisteinstvíoxíðs er yfirleitt í öfugu hlutfalli við
vindstyrk og eru mæligildi jafnan hæst í hægviðri. Hæst mælast gildin á stöð 2 yfir
sumartímann þegar innlögn er algengari en útlögn í Reyðarfirði (Mynd 8).
Styrkur brennisteinstvíoxíðs fór engan dag yfir gróðurverndarmörk (50 μg/m3), né
klukkustund yfir heilsuverndarmörk (350 μg/m3). Hæsta klukkustundarmeðaltal
mældist á stöð 2 að morgni þann 23. júlí en þá voru þrjú há klukkustundargildi í
röð, 296, 259 og 194 μg/m3. Önnur há klukkustundargildi mældust 31. mars á
öllum stöðvum, 199 μg/m3 á stöð 3, 109 μg/m3 á stöð 2, 107 μg/m3 á stöð 1 og 85
μg/m3 á stöð 4. Hæsta sólarhringsmeðaltal var 44 μg/m3 á stöð 2 þann 23. júlí, og
svo 40 μg/m3 á stöð 3 þann 31. mars.
Þessi tilvik eiga sér svipaðar forsendur og koma í kjölfar mjög hægs breytilegs
andvara eða áttleysu að nóttu þegar nokkur kæling á sér stað. Um morguninn
stígur styrkur brennisteinstvíoxíðs mjög hratt, líklega vegna svokallaðrar
svælidreifingar (fumigation) undir hitahvörfum en fellur svo aftur hratt um eða eftir
hádegi þegar hitahvörfin rofna fyrir tilstilli upphitunar frá sól. Nokkuð ljóst er að
líkur á myndun hitahvarfa eru allnokkrar í Reyðarfirði og sérstaklega í
hægviðrasömu árferði eins og verið hefur undanfarin tvö ár. Aukning í styrk
mengunarefna við þessar aðstæður er hröð og veruleg þegar lítil eða engin lóðrétt
loftblöndun á sér stað og því hraðari og meiri eftir því sem hitahvörfin liggja í minni
hæð. Áhrif þessara aðstæðna eru líklega meiri en nokkurra annarra einstakra
áhrifaþátta á mælingar mengunarefna í Reyðarfirði og hefur áhrif á alla mæliþætti
auk brennisteinstvíoxíðs, eins og svifryk í lofti og flúor í lofti, úrkomu og gróðri og
áhrifanna ætti að gæta sérstaklega næst álverinu.
19
SO2 Reyðarfirði, ársmeðaltöl 2005-2013
6
5
SO2 μg/m3
4
Stöð 1
Stöð 2
3
Stöð 3
Stöð 4
2
1
0
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 9. Brennisteinstvíoxíð, ársmeðaltöl 2005-2013.
Ein meginuppspretta brennisteinstvíoxíðsmengunar í Reyðarfirði er álverið og ef
metin er uppspretta þessarar mengunar út frá vindátt kemur fram að hærri
meðalgildi koma fram á stöð 1 og 2 í austanáttum og svo öfugt, hærri meðalgildi á
stöð 3 fást í vestlægri átt og á stöð 4 í norðvestlægri átt. Það sem einkenndi þó
efnavindrósir brennisteinstvíoxíðs árið 2013 var hversu há gildi mældust í hægri
sunnanátt.
Á mynd 10 hér undir má sjá mæligildi brennisteinstvíoxíðs á öllum stöðvum sem
fall af vindátt árið 2013 í Reyðarfirði.
SO2 eftir vindátt, allar stöðvar 2013
0
337,5
8,0
22,5
7,0
6,0
315
45
5,0
4,0
292,5
67,5
3,0
2,0
Stöð 1
1,0
270
90
0,0
Stöð 2
Stöð 3
Stöð 4
112,5
247,5
135
225
157,5
202,5
180
Mynd 10. Brennisteinstvíoxíð SO 2 , sem fall af vindátt 2013, allar stöðvar.
20
2.3.4 Flúor í lofti
Mælingar á flúor í lofti eru gerðar með eftirfarandi hætti:
i)
ii)
gaskenndum flúor og flúor í ryki er safnað með sýnatöku á síur og
eru tekin 1 dags (24 st. samfellt) og 5 daga sýni (12 mín. á hverri
klst.) til skiptis.
flúor í svifryki er mældur í svifrykssíum; í einni slíkri síu í hverjum
mánuði frá hverri stöð er mælt flúoríð í svifryki, alls 48 mælingar
árlega.
i) Flúor í lofti, söfnun á síur
Flúor í lofti hefur verið mældur með söfnun á síur frá miðju ári 2011. Meðaltal
flúors alls í lofti mældist 0,16 μg/m3 með þessum hætti, og flúor (gaskenndur, HF)
0,010 μg/m3. Veruleg hækkun mældist á flúor yfir sumarmánuðina júní-ágúst á
stöð 2, en stöð 3 var hærri að vori og síðla hausts (Tafla 3 og Mynd 11). Þetta fer
saman við að innlögn vinds í Reyðarfirði er algengari á sumrum en útlögn á vor og
haustmánuðum. Því mælist mengun hærri á sumrin frá álverinu á stöð 1 og 2 þar
sem þær stöðvar standa innar í firðinum en álverið.
Viðmiðunarmörk fyrir gaskenndan flúor eru 0,3 μg/m3 meðaltal á tímabilinu aprílseptember utan þynningarsvæðis og fór flúor (HF) hvergi yfir þau mörk. Hæst utan
þynningarsvæðis mældist meðaltalið á stöð 3 eða 0,14 μg/m3. Stöð 2 er innan
þynningarsvæðis og meðaltal þar mældist 0,24 μg/m3.
Í heild var nokkur hækkun frá fyrra ári á meðaltali flúors, hækkunin nemur um
þriðjungi bæði í ryki og gaskenndum flúor.
21
3
Tafla 3. Árs- og mánaðarmeðaltöl flúors í lofti* í μg/m (mæl. á síur).
Ár
Stöð 1
Stöð 2
Stöð 3
Stöð 4
Flúor gas
2011
2012
2013
0,04
0,05
0,04
0,08
0,13
0,20
0,08
0,09
0,15
0,01
0,01
0,02
2011
2012
2013
0,03
0,04
0,04
0,07
0,07
0,09
0,08
0,06
0,08
0,02
0,02
0,03
2011
2012
2013
0,07
0,09
0,08
0,15
0,19
0,29
0,16
0,16
0,23
0,03
0,03
0,05
0,02
0,03
0,01
0,02
0,05
0,09
0,07
0,06
0,04
0,03
0,02
0,02
0,20
0,29
0,08
0,11
0,12
0,38
0,41
0,29
0,13
0,14
0,08
0,14
0,17
0,21
0,15
0,20
0,14
0,08
0,10
0,17
0,15
0,23
0,12
0,06
0,02
0,02
0,02
0,01
0,02
0,04
0,03
0,03
0,01
0,02
0,03
0,02
0,04
0,06
0,03
0,02
0,03
0,06
0,04
0,03
0,04
0,05
0,03
0,04
0,13
0,19
0,06
0,06
0,08
0,12
0,08
0,11
0,06
0,09
0,07
0,09
0,08
0,15
0,09
0,10
0,07
0,04
0,04
0,08
0,09
0,12
0,07
0,07
0,04
0,05
0,04
0,02
0,03
0,03
0,01
0,03
0,01
0,03
0,01
0,02
0,06
0,09
0,04
0,04
0,08
0,15
0,11
0,10
0,07
0,08
0,05
0,06
0,30
0,48
0,14
0,16
0,20
0,50
0,49
0,40
0,19
0,23
0,15
0,22
0,25
0,36
0,24
0,29
0,21
0,12
0,13
0,25
0,24
0,35
0,19
0,13
0,05
0,07
0,05
0,04
0,06
0,06
0,04
0,06
0,02
0,06
0,04
0,04
Flúor ryk
Flúor alls
Flúor gas 2013
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Flúor ryk 2013
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Flúor alls 2013
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
*Meðaltal mælinga nær frá júní 2011
22
Flúor gask. (HF) í lofti Reyðarfirði, mánaðarmeðaltöl (mæld á síur) 2013
0,45
0,40
0,35
Flúor (HF) μg/m3
0,30
0,25
Stöð 1
Stöð2
Stöð3
0,20
Stöð 4
0,15
0,10
0,05
0,00
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 11. Gaskennt flúor (HF) í lofti, allar stöðvar, 2013 (mælingar á síur).
Flúor í ryki Reyðarfirði, mánaðarmeðaltöl (mæld á síur) 2013
0,20
0,18
0,16
0,14
Flúor μg/m3
0,12
Stöð 1
Stöð2
0,10
Stöð3
Stöð 4
0,08
0,06
0,04
0,02
0,00
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 12. Flúor rykkendur í lofti, allar stöðvar, 2013 (mælingar á síur).
23
ii) Flúor í svifryki
Flúor í svifryki er mældur í svifrykssíum, en svifryki er safnað á 6 daga fresti á síur. Í
einni slíkri síu í hverjum mánuði frá hverri stöð er mælt flúoríð í svifryki, alls 48
mælingar árlega. Niðurstöður þessara mælinga má sjá í töflu 4 hér að neðan:
3
Tafla 4. Ársmeðaltöl og mæligildi flúors í svifryki í μg/m .
Ár/Mán.
2006
Stöð 1
≤ 0,01
Stöð 2
≤ 0,01
Stöð 3
≤ 0,01
Stöð 4
≤ 0,01
2007
≤ 0,01
0,02
0,02
≤ 0,01
2008
0,04
0,10
0,09
0,02
2009
0,05
0,09
0,08
0,04
2010
0,04
0,11
0,08
0,04
2011
0,03
0,08
0,07
0,02
2012
0,04
0,11
0,13
0,02
2013
0,06
0,14
0,09
0,02
JAN
0,16
0,30
0,01
0,01
FEB
0,06
0,13
0,05
0,06
MAR
0,02
0,07
0,04
0,01
APR
0,06
0,10
0,05
0,03
MAÍ
0,09
0,44
0,17
0,10
JÚN
0,05
0,01
0,00
0,00
JÚL
0,12
0,20
0,03
0,02
ÁGÚ
0,04
0,10
0,04
0,01
SEP
0,14
0,18
0,14
0,06
OKT
0,01
0,01
0,18
0,01
NÓV
0,01
0,01
0,03
0,00
DES
0,00
0,08
0,31
0,00
2013
24
Flúor í svifryki í Reyðarfirði 2013
0,50
0,45
0,40
0,35
Flúor μg/m3
0,30
Stöð 1
Stöð2
0,25
Stöð3
Stöð 4
0,20
0,15
0,10
0,05
0,00
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 13. Flúor í svifryki, allar stöðvar 2013.
Heildarmeðaltal flúors í svifryki í Reyðarfirði árið 2013 var 0,08 μg/m3 sem er mjög
svipað og árið 2012 (Tafla 4 og Mynd 14). Mæligildi geta verið allbreytileg og rétt
að geta þess að einungis er um að ræða mælingu einn dag í hverjum mánuði á
hverri stöð. Til lengdar virðast meðaltöl vera um 0,1 μg/m3 á stöð 2 og 3, 0,05
μg/m3 á stöð 1 og 0,02 μg/m3 á stöð 4 (Mynd 13). Þessu ber sæmilega saman við
mælingar á ryki safnað á síur, en þar liggja mun fleiri mælingar að baki, mæligildi
eru mánaðarmeðaltöl daglegra mælinga en ekki stakar síur í hverjum mánuði.
Flúor í svifryki 2006-2013
0,16
0,14
0,12
μg F/m3
0,1
Stöð 1
Stöð 2
0,08
Stöð 3
Stöð 4
0,06
0,04
0,02
0
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 14. Flúor í svifryki, ársmeðaltöl 2005-2013.
25
2.3.5 Fjölhringa arómatísk vetniskolefni (PAH)
Fjölhringa arómatísk vetniskolefni í lofti eru mæld í svifrykssýnum með svipuðu
fyrirkomulagi og flúor í svifryki, þ.e. í svifrykssíum sem safnað er á 6 daga fresti. Í
einni slíkri síu í hverjum mánuði frá hverri stöð eru mæld PAH í ryki, alls 48
mælingar árlega. Mældur var svokallaður PAH18 iðnaðarstaðall ásamt coronen
(OSPAR/ParCom) árin 2006-2009 og 2012 en PAH16 (EPA PAH16) árin 2009-2011
og svo aftur núna árið 2013. Munur á þessu tvennu er óverulegur í mati á
heildarmeðaltali.
Niðurstaða ársins 2013 var svipuð og fyrra árs eða ívið lægri. Þessi efni greindust í
litlum mæli og mældust um 0,06 ng/m3 á árinu 2013 að heildarmeðaltali en
mældust 0,07 ng/m3 á árinu 2012. Í ár mældist stöð 4 lægst en stöðvar 1-3 eilítið
hærri, eins og undanfarin tvö ár.
3
Tafla 5. Árs- og mánaðarmeðaltöl dagsmælinga rykkennds PAH í lofti í ng/m .
Ár/Mán.
2006
Stöð 1
0,09
Stöð 2
0,04
Stöð 3
0,09
Stöð 4
0,12
2007
0,36
0,17
0,14
0,33
2008
0,09
0,05
0,04
0,04
2009
0,06
0,09
0,07
0,07
2010
0,20
0,11
0,16
0,23
2011
0,17
0,08
0,12
0,05
2012
0,09
0,08
0,07
0,03
2013
0,07
0,05
0,08
0,03
JAN
0,09
0,09
0,16
0,10
FEB
0,10
0,08
0,30
0,03
MAR
0,07
0,06
0,04
0,03
APR
0,04
0,04
0,10
0,05
MAÍ
ES
0,03
0,03
0,01
JÚN
0,09
0,04
0,01
0,01
JÚL
0,01
0,01
0,00
0,00
ÁGÚ
0,05
0,01
0,02
0,02
SEP
0,12
0,19
0,12
0,06
OKT
0,11
0,03
0,01
0,01
NÓV
0,06
0,03
0,02
0,03
DES
0,06
0,05
0,14
0,05
2013
Mæligildi voru nokkuð breytileg. Í ár voru mæligildi heldur lægri yfir sumartímann,
sem er í samræmi við tilhneigingu sem getur sést í mælingu á þessum efnum, en
26
niðurstöður virðast geta verið lægri að sumri en vetri vegna hærra hlutfalls í
gasfasa að sumri og einnig vegna sundrunar PAH-efna fyrir áhrif sólarljóss að sumri.
Umhverfismörk fyrir bensó[a]pýren ( BaP) eru 1 ng/m3 skv. reglugerð nr. 410/2008.
Mæld BaP gildi í ár voru vel undir þeim mörkum. BaP greinist í 14 síum af 44 og
reiknuðust hæst 7. febrúar á stöð 3 eða 0,010 ng/m3, annars staðar voru gildin
undir 0,002 ng/m3. Af öðrum PAH efnum tilteknum í reglugerðinni, þ.e.
benzó[a]antrasen, benzó[b]flúoranten, benzó[j]flúoranten, benzó[k]flúoranten,
indenó[1,2,3-cd]pýren og díbenz[a,h]antrasen mældist einnig lítið, hæsta gildið var
0,08 ng/m3 á stöð 2 þann 7. september af benzó[b]flúoranten og
benzó[j]flúoranten (mæld saman sem summa).
PAH í svifryki Reyðarfirði 2013
0,350
0,300
PAH ng/m3
0,250
0,200
Stöð 1
Stöð2
Stöð3
0,150
Stöð 4
0,100
0,050
0,000
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 15. PAH16 í svifryki, allar stöðvar 2013.
27
PAH í svifrykssýnum, ársmeðaltöl 2006-2013
0,4
0,35
0,3
PAH alls ng/m3
0,25
Stöð 1
0,2
Stöð 2
Stöð 3
Stöð 4
0,15
0,1
0,05
0
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
Ár
Mynd 16. PAH16 í svifryki, ársmeðaltöl 2006-2013.
28
2.3.6 Efnainnihald í úrkomu
Meðaltöl áranna 2005-2013 fyrir pH og SO4-S í úrkomu má sjá í töflu 6.
Tafla 6. Efnainnihald í úrkomu, ársmeðaltöl í mg/L (F, SO4-S) og einingalaust (pH).
Ár/Mán.
pH gildi
Stöð 1
Stöð 2
Stöð 3
2005
Stöð 4
5,59
5,49
5,36
2006
5,47
5,17
5,48
2007
5,31
4,94
5,49
5,21
2008
5,19
4,83
5,23
5,05
2009
4,87
4,57
5,24
5,02
2010
4,57
4,26
4,84
4,69
2011
4,34
3,97
4,72
4,43
2012
4,82
4,49
5,08
4,97
2013
5,03
4,51
4,90
4,91
2006
0,39
0,41
0,43
0,39
2007
0,43
0,45
1,89
0,49
2008
0,59
0,72
0,71
0,78
2009
0,54
0,64
0,59
0,45
2010
0,84
0,91
0,76
0,50
2011
0,67
1,22
0,59
0,50
2012
1,18
1,17
0,91
0,45
2013
1,75
2,67
1,01
0,56
Súlfat-S
29
pH í úrkomu 2005-2013
7,00
6,50
6,00
5,50
pH
Stöð 1
Stöð 2
5,00
Stöð 3
Stöð 4
4,50
4,00
3,50
3,00
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 17. Sýrustig (pH) í úrkomu, allar stöðvar meðaltöl 2005 -2013.
Sýrustig (pH)
Sýrustig í úrkomu var svipað og árið á undan á flestum stöðvum (Mynd 17). Nokkur
súrnun í úrkomu hefur átt sér stað á síðustu árum og raunar verið nokkuð
viðvarandi frá upphafi rekstrar álversins. Það er líklegt að þetta tengist auknum
styrk brennisteinstvíoxíðs og koltvíoxíðs. Breytingarnar eru nokkuð skýrar og
súrnunin er um 0,5-1 pH stig frá upphafi.
pH í úrkomu Reyðarfirði 2013
6,50
6,00
5,50
5,00
pH
Stöð 1
Stöð2
Stöð3
4,50
Stöð 4
4,00
3,50
3,00
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 18. Sýrustig (pH) í úrkomu, mánaðarmeðaltöl allar stöðvar 2013.
30
Brennisteinn
Brennisteinn í úrkomu hækkaði nokkuð að meðaltali í ár (Tafla 6 og Mynd 19).
Meðalgildi eru reiknuð sem meðaltal styrks í hverjum mánuði. Árið 2013
einkenndust niðurstöður af mjög háu gildi sem mældist í júlí, þegar úrkoma var
annars mjög lítil. Hærra meðaltal segir því ekki nákvæmlega til um áfall súlfats í
heildina. Undanfarin tvö ár hafa einkennst af þurrviðri yfir sumartímann og því eru
hærri meðaltöl frekar vísbending um minni úrkomu en aukið áfall súlfats. Hægt er
að reikna vegið meðaltal m.t.t. úrkomumagns og þá fæst að aukning áfalls miðað
við árið 2012 er um 6%, en einfalda meðaltalið hækkar um 50% milli ára.
Súlfat-S í úrkomu Reyðarfirði, ársmeðaltöl 2006-2013
3
2,5
Súlfat-S mg/L
2
Stöð 1
Stöð 2
1,5
Stöð 3
Stöð 4
1
0,5
0
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 19. Súlfat-S í úrkomu, ársmeðaltöl 2006-2013.
31
Súlfat-S í úrkomu Reyðarfirði, 2013
20,0
18,0
16,0
Súlfat-S mg/L
14,0
12,0
Stöð 1
Stöð2
10,0
Stöð3
Stöð 4
8,0
6,0
4,0
2,0
0,0
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 20. Súlfat-S í úrkomu, allar stöðvar 2013.
Flúor
Flúorgildi í úrkomu hækkuðu verulega að meðaltali annað árið í röð. Tveir
mánuðir, júlí og ágúst mældust sérstaklega háir, en úrkomusýni fengust ekki í
mars, júní eða október. Það má annars segja það sama um þessi mæligildi og um
súlfat, að niðurstöður markast nokkuð af háum gildum mánaða þegar úrkoma er
annars lítil og eru ekki góður mælikvarði á aukið áfall af flúor. Hins vegar komu líka
fram hærri gildi aðra hluta ársins þegar úrkoma var meiri og ef reiknað er vegið
meðaltal m.t.t. úrkomumagns þá virðist áfall flúors í úrkomunni í heild hafa aukist
um 60% miðað við árið 2012 sem er svipuð hækkun og á einfalda meðaltalinu
(Tafla 7, Mynd 21 og Mynd 22).
32
Tafla 7. Árs og mánaðarmeðaltöl flúors í úrkomu (vikusýni) í mg/L. Engin úrkoma mældist í mars, júní og
október.
Ár/Mán.
2006
Stöð 1
0,01
Stöð 2
0,07
Stöð 3
0,01
Stöð 4
0,00
2007
0,03
0,07
0,17
0,02
2008
0,12
0,32
0,11
0,10
2009
0,40
0,53
0,26
0,10
2010
0,23
0,65
0,18
0,07
2011
0,34
0,50
0,32
0,10
2012
0,77
1,94
0,81
0,11
2013
1,53
3,31
0,64
0,33
JAN
0,19
0,70
0,08
0,02
FEB
0,40
0,23
0,21
0,09
APR
0,47
0,94
0,20
0,07
MAÍ
0,23
0,43
0,26
0,05
JÚL
7,42
20,60
2,74
0,53
ÁGÚ
4,40
5,38
0,80
0,85
SEP
0,08
0,19
0,08
1,00
NÓV
0,05
0,11
0,24
0,03
DES
0,48
1,24
1,19
2013
MAR
JÚN
OKT
33
Flúor í úrkomu 2013
25,0
20,0
15,0
mg F/L
Stöð 1
Stöð2
Stöð3
Stöð 4
10,0
5,0
0,0
JAN
FEB
MAR
APR
MAÍ
JÚN
JÚL
ÁGÚ
SEP
OKT
NÓV
DES
Mynd 21. Flúor í úrkomu, allar stöðvar 2013.
Flúor í úrkomu 2006-2013
3,50
3,00
2,50
2,00
mg F/L
Stöð 1
Stöð 2
Stöð 3
1,50
Stöð 4
1,00
0,50
0,00
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 22. Flúor í úrkomu, ársmeðaltöl 2006-2013.
34
3 Gróður
3.1 Inngangur
3.1.1 Flúor og gróður
Flúor er almennt talin vera ein skaðlegasta lofttegundin frá álverum fyrir gróður og
búfénað (Weinstein 1983). Dreifing og þynning flúors er háð veðurfari og landslagi
hverju sinni. Hvass vindur getur aukið þynningu loftborins flúors hratt á meðan
sólríkir og lygnir dagar geta valdið því að plöntur verða fyrir miklum staðbundnum
mengunaráhrifum í skamman tíma (Weinstein og Davison 2004). Dreifing flúors er
misjöfn eftir því hvort um flatlendi, dali eða firði er að ræða. Flúor sem berst út í
andrúmsloftið í dölum og fjörðum getur borist lengra heldur en ef um flatlendi er
að ræða (Ongstad o.fl. 1994).
Plöntur verða fyrir breytilegu magni flúors í tíma og rúmi. Flúor (á formi gass og
ryks) sest á yfirborð gróðurs í umhverfinu. Það veldur alla jafna ekki eituráhrifum í
plöntum fyrr en það berst til innri vefja plöntunnar í gegnum loftaugu á laufblöðum
sem stjórna loftskiptum. Inni í plöntunni leysist flúorið upp í vatni og ferðast með
því að jöðrum laufblaðanna og safnast þar fyrir. Þetta veldur miklum breytileika í
styrk flúors innan eins laufblaðs og skýrir sýnileg einkenni flúorskemmda í gróðri
(Weinstein og Davison 2004).
Upptaka flúors er háð því hversu stór loftgötin eru og hversu mikið þau eru opin.
Loftgötin opnast og lokast við breytingar á dagsbirtu, hita- og rakastigi. Veðurfar
getur því haft mikil áhrif á hversu mikið magn flúors berst inn í plöntur. Þá er
breytilegt eftir tegundum hversu stór götin eru og hvernig þau opnast. Ólíkar
tegundir geta því vaxið á sama stað og ein sýnt mikil einkenni flúorskemmda á
meðan önnur sýnir engin einkenni (Weinstein og Davison 2004).
Plöntutegundir eru mis viðkvæmar fyrir flúor. Til dæmis er það þekkt erlendis að
ýmsar furutegundir eru viðkvæmar. Mjög breytilegt getur verið eftir svæðum
hversu viðkvæmar einstaka tegundir eru. Ekki er nógu vel þekkt hvaða tegundir eru
viðkvæmar við íslenskar aðstæður, en almennt má áætla að um 5% þeirra tegunda
er vaxa á afmörkuðu svæði séu viðkvæmar fyrir flúor (Weinstein og Davison 2004).
Rannsóknir sem gerðar voru í tengslum við norsk álver hafa sýnt að samspil
mengunar og umhverfis- og erfðaþátta getur haft áhrif á þol sömu tegundar.
Þannig getur frostþol plantna minnkað á menguðum svæðum vegna breytinga í
vaxtaferli sem leiðir til gróðurskemmda á birki og reyni við uppsöfnun 100 μg/g af
flúor í laufblöðum (Vike 1999).
Flúor flyst ekki milli plöntuhluta að neinu marki og er upptaka flúors úr jarðvegi lítil.
Nokkrar tegundir eru þó þekktar fyrir að geta tekið upp mikið magn flúors úr
jarðvegi, jafnvel þó styrkur sé lágur. Sú best þekkta er líklegast te. En algengar
tegundir tes innihalda frá 70-350 μg/g í þurrvigt. Íslenskur rabarbari virðist líka taka
upp flúor úr jarðvegi og safnast hann fyrir í blöðum (Davison & Weinstein 2006 og
Vike 2005).
35
Styrkur flúors í blöðum virðist aukast eftir því sem líður á vaxtartíma plöntunnar.
Þegar haustar visna laufin. Við það flyst flúor í jarðveginn þar sem það binst áli og
kalsíum (Weinstein og Davison 2004).
Styrkur flúors í gróðri vegna upptöku frá jarðvegi og ryki í ómenguðu umhverfi er
minni en 5 μg/g af flúor í þurrvigt fyrir flestar tegundir. Einhverjar tegundir,
hlutfallslega fáar þó, mælast með bakgrunnsgildi allt að 20 μg/g flúor í þurrvigt
(Weinstein og Davison 2004, Guðrún Á. Jónsdóttir o.fl. 2005).
Þó að styrkur flúors í andrúmslofti og í blöðum plantna sé hár þá innihalda ávextir,
fræ og rætur mjög lág gildi flúors (Weinstein og Davison 2004). Niðurstöður
rannsókna í Reyðarfirði undanfarin ár styðja það þar sem styrkur flúors í
bláberjalyngi og laufum rabarbara hefur mælst hár, en styrkur flúors í berjum og
stilkum er alla jafna minni en 5 μg/g (Erlín Emma Jóhannsdóttir o.fl. 2013, 2012,
Kristín Ágústsdóttir o.fl. 2011, Davison o.fl. 2010 og 2009).
Styrkur flúors í grasi getur breyst nokkuð hratt samhliða breytingum á veðurfari og
magni flúors í lofti. Eins og áður hefur komið fram sest flúor á yfirborð gróðurs á
formi gass og ryks. Erlendar rannsóknir benda til þess að rigning geti skolað burt
allt að 60% af mældum styrk flúors í gróðri (Vike og Håbjorg 1995). Þar af leiðandi
getur styrkur flúors í gróðri mælst lægri eftir rigningu. Í Viðauka 6 eru
veðurfarslegir þættir og tími sýnasöfnunar sumarið 2013.
Almennt séð má segja að styrkur flúors í grasi endurspegli veðurfar og magn
loftborins flúors dagana á undan sýnatöku á grasi. Þess vegna er mikilvægt að safna
grassýnum oftar en t.d. furunálum og öðrum gróðursýnum (Weinstein og Davison
2004, Franzaring o.fl. 2007).
3.1.2 Viðmiðunarmörk flúors í fóðri fyrir búfé
Flúor veldur eitrun í búfénaði ef það fer yfir ákveðin mörk en fræðimenn eru ekki á
eitt sammála um hvað séu æskileg viðmiðunarmörk flúors í fóðri fyrir einstakar
dýrategundir. En þó er vitað að hættan á flúoreitrun er breytileg eftir aldri, tegund
dýra og ástandi þeirra (Sigurður Sigurðarson, ekkert ártal, Weinstein og Davison
2004).
Á Íslandi er í gildi reglugerð sem segir til um hámarksgildi flúors í heilfóðri fyrir
búfénað miðað við 12% rakainnihald. Hámarksgildi heilfóðurs fyrir jórturdýr þ.e.
kýr, ær og geitfé eru 50 μgF/g en 30 μgF/g ef dýrin eru mjólkandi (Reglugerð nr.
340/2001). Mörkin í heilfóðri (e. complete feed) eru miðuð við mæld gildi í
fóðurblöndunni sem gefin er (Þuríður E. Pétursdóttir 2012). Ekki er minnst
sérstaklega á hross í þessari reglugerð og falla þau undir flokk dýra sem eru talin
þola 150 μg/g. Í þessari skýrslu eru niðurstöður mælinga á styrk flúors í gróðri
settar fram miðað við 0% rakainnihald. Til að niðurstöðurnar séu
samanburðarhæfar við viðmið reglugerðar nr 340/2001 þarf því að umreikna
viðmið hennar. Umreiknuð hámarksgildi flúors í heilfóðri fyrir búfénað miðað við
0% rakainnihald eru: a) 56,8 μgF/g fyrir jórturdýr þ.e. kýr, ær og geitfé en 34,1
μgF/g ef dýrin eru mjólkandi og b) 170,5 μgF/g fyrir hross.
Í reglugerðinni sem er í gildi á Íslandi er ekki minnst á nein tímamörk. Í
Bandaríkjunum eru hins vegar viðmið fyrir grasbíta breytileg eftir tímalengd.
36
Staðlar í Bandaríkjunum miða við eftirfarandi styrk flúors í fóðri til að vernda alla
grasbíta fyrir flúoreitrun (Weinstein og Davison 2004). Þessir staðlar eru gefnir upp
fyrir 0% rakainnihald í fóðri og eru eftirfarandi:
x
x
x
Meðaltal flúors fyrir 12 mánaða tímabil má ekki fara yfir 40 μg/g
Meðaltal flúors fyrir 2 mánaða tímabil má ekki fara yfir 60 μg/g
Meðaltal flúors fyrir 1 mánaða tímabil má ekki fara yfir 80 μg/g
3.2 Efnagreiningar á gróðri
Sýnataka á gróðri og fjöldi sýna árið 2013 var með sama hætti og árið 2012 að
undanskildum breytingum á fjölda sýnatökustaða á grasi (Mynd 1, bls. 11). Vegna
hækkaðra flúorgilda í grasi sumarið 2012 var sett fram ný sýnatökuáætlun með 34
sýnatökupunktum. Þessi breyting var gerð til að fá betri mynd af dreifingu flúors í
grasi þar sem má eiga von á að búfénaður sé á beit. Þar sem ekki var komið
formlegt samþykki fyrir endurbættri sýnatökuáætlun sumarið 2013 þegar
sýnatökur hófust var ákveðið að mæla flúor í öllum sýnatökupunktum, samtals 41.
Sýnatökustöðum var aðallega fjölgað í botni Reyðarfjarðar (Mynd 1).
Gerð var grein fyrir sýnatökuaðferðum og meðferð sýna í skýrslu Náttúrustofu
Austurlands frá 2005 þar sem fjallað var um grunnvöktun í Reyðarfirði (Guðrún Á.
Jónsdóttir o.fl. 2005). Rabarbari, kartöflur og grænmeti var skolað fyrir
efnagreiningu. Annar gróður var ekki skolaður. Niðurstöður efnagreininga á grasi
og rabarbara eru sýndar sem meðaltal sex mælinga ± staðalskekkja (SE). Öðrum
gróðri var safnað í einni sýnatökuferð. Í Viðauka 6 eru veðurfarslegir þættir og tími
sýnasöfnunar sumarið 2013.
Parað t-próf (e. Paired t-test) var notað til þess að greina hvort tölfræðilega
marktækur munur væri á styrk flúors í gróðri milli áranna 2012 og 2013. Að
undangengnum prófum á normaldreifingu var gögnum umbreytt með lógaritma
væri þess þörf.
Við kortlagningu á dreifingu styrks flúors í grasi var meðaltalsgildum skipt í fjóra
flokka til að gera betur grein fyrir mögulegum áhrifum á grasbíta:
x
x
x
x
<20 μg/g flúor.
20-39 μg/g flúor.
40-60 μg/g flúor.
>60 μg/g flúor.
Þessi flokkun var einnig notuð við kortlagningu á styrk flúors í öðrum gróðri.
37
3.2.1 Gras
Grasi var safnað hálfsmánaðarlega á 41 sýnatökustað sumarið 2013. Alls var 246
sýnum safnað í sex söfnunarferðum. Sýnasöfnun fór fram dagana 4-5. júní, 19-20.
júní, 9-10. júlí, 22-23. júlí, 6-7. ágúst og 20-21. ágúst.
Sýnatökustöðum á grasi var skipt í fimm svæði til að fá betri mynd af ólíkum styrk
flúors eftir svæðum (Mynd 23):
1.
2.
3.
4.
Innan opinbers þynningarsvæðis skv. starfsleyfi. Samtals 9 sýnatökustaðir.
Friðlandið og fólkvangurinn í Hólmanesi samtals 3 sýnatökustaðir.
Þéttbýli, samtals 5 sýnatökustaðir.
Möguleg beitarsvæði og tún norðan sauðfjárveikivarnalínu við Sléttuá,
samtals 13 sýnatökustaðir.
5. Möguleg beitarsvæði og tún sunnan sauðfjárveikivarnarlínu við Sléttuá,
samtals 11 sýnatökustaðir.
Mynd 23. Sýnatökustaðir grass og skipting eftir svæðum (©Landmælingar Íslands, leyfi nr.
L05040009).
Meðalstyrkur flúors í grasi á einstökum mælistöðum í Reyðarfirði mældist frá 9-183
μg/g sumarið 2013. Dreifingarmynstur flúors var með svipuðum hætti og
undanfarin ár og dreifðist flúor undan ríkjandi vindátt en innlögn vinds var ríkjandi
yfir sumarmánuðina árið 2013. Styrkurinn var hæstur næst álverinu og vestan við
það. Nokkuð hátt meðaltalsgildi mældist þó í grasi á sýnatökustað (G38) sem er í
Fagradal, eða 42 μg/g og er ljóst að flúor getur borist nokkuð langt frá upptökum.
Grassýni sem tekin voru sunnan álvers mældust með lægri styrk flúors heldur en
sýni sem tekin voru vestan og austan álvers (Mynd 24).
38
Mynd 24. Sýnatökustaðir grass í Reyðarfirði og meðalstyrkur flúors í sex sýnatökuferðum sumarið 2013
(©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009).
Talið er að ef styrkur loftborins flúors sé á bilinu 0,2-0,6 μg/m3 geti flúor í
laufblöðum mælst allt frá 30 til 100 μg/g (Ongstad o.fl. 1994). Mánaðarmeðaltal
loftborins flúors sumarið 2013 í Reyðarfirði fór aldrei yfir viðmiðunarmörk utan
þynningarsvæðis samkvæmt starfsleyfi.
Veruleg hækkun varð á meðalstyrk flúors í grasi seinnipart júlí og kemur sú hækkun
fram á öllum svæðum (Mynd 25). Hækkunina má rekja til hækkaðra gilda á
loftbornu flúoríði í júní og júlí (Tafla 3) sem og lítillar úrkomu og hlýinda sumarið
2013 í Reyðarfirði. Á flestum svæðum var styrkur flúors í grasi hæstur í byrjun
ágúst. Lægri styrkur mældist í sýnamengjum sem tekin voru í júní og byrjun júlí
(Mynd 25).
Hæsti meðaltalstyrkur flúors í grasi frá júní til ágúst mældist innan þynningarsvæðis
skv. starfsleyfi álversins, eða 51til 174 μg/g. Meðalstyrkur flúors á beitarsvæðum
og túnum norðan Sléttuár mældist um og undir 30 μg/g í júní og byrjun júlí.
Styrkurinn hækkaði verulega í fyrri sýnatökunni í júlí og hélt áfram að hækka þegar
leið á sumarið. Hæst mældist styrkurinn 74 μg/g í síðari sýnatökunni í ágúst.
Meðalstyrkur flúors mældist talsvert lægri á beitarsvæðum og túnum sunnan
fjarðar. En líkt og á öllum svæðum hækkaði styrkurinn verulega í júlí, eða úr 14
μg/g í fyrri hluta mánaðarins upp í 27 μg/g í síðari hluta mánaðarins. Styrkurinn fór
hæst í 36 μg/g í byrjun ágúst en lækkaði síðan niður í 25 μg/g í síðari sýnatökunni í
ágúst. Meðalstyrkur flúors í friðlandinu á Hólmanesi mældist frá 5 til 51 μg/g
(Mynd 23 og Mynd 25).
39
4 -5. júní
19-20. júní
9-10. júlí
22-23. júlí
6-7. ágúst
20-21. ágúst
240
210
180
150
120
90
60
30
0
Innan þynningarsvæðis
(n=9)
Hólmanes friðland
(n=3)
Þéttbýli (n=5)
Beitarsvæði og tún
sunnan (n=11)
Beitarsvæði og tún
norðan (n=13)
Mynd 25. Meðalstyrkur flúors í grasi í Reyðarfirði sumarið 2013, skipt upp eftir staðsetningu
sýnatökustaða og dagsetningu sýnatöku.
Ársmeðaltal flúors í grasi á öllum sýnatökustöðum utan þynningarsvæðis var 38
μg/g árið 2013. Eins og áður segir var sýnatökustöðum fjölgað utan
þynningarsvæðis milli ára og er ársmeðaltal flúors í grasi því ekki fullkomlega
samanburðarhæft við önnur ár. Ársmeðaltal flúors í grasi á níu sýnatökustöðum
innan þynningarsvæðis álversins var nokkuð hærra árið 2013 heldur en árið 2012,
eða 104 μg/g á móti 85 μg/g, en munurinn reyndist ekki marktækur (P=0,298)
(Tafla 8).
Tafla 8. Ársmeðaltal flúors (μg/g) í þurrvigt af grasi utan og innan þynningarsvæðis í Reyðarfirði
frá árinu 2004-2013.
Fjöldi sýnatökustaða
Flúor (μg/g) utan þynningarsvæðis
Flúor (μg/g) Innan þynningarsvæðis
Ársmeðaltal flúors (μg/g)
2004
2005
2007
3,4
3,2
5,7
5,0
6,0
7,9
Ár
2008
2009
n=30
21,6
24,8
41,4
44,1
3,3
5,5
6,5
27,5
30,6
2010
2011
2012
31,3
50,5
12,1
28,1
52,3
85,2
37,1
16,9
62,2
2013
n=41
37,7
104,2
52,3
Niðurstöður mælinga á flúor í grasi fyrir árið 2013 er að finna í Viðauka 5.
3.2.2 Mosi
Mosa (Racomitrium spp.) var safnað einu sinni á 30 sýnatökustöðum í Reyðarfirði
dagana 12. 13. 14. og 21. ágúst 2013 (Mynd 26) Flúor var mælt í öllum sýnum.
Styrkur flúors í mosa mældist frá 14-537 μg/g og var dreifingarmynstrið með
svipuðum hætti og fyrri ár. Hæstu gildin voru að mælast innan þynningarsvæðis
álversins en styrkurinn féll nokkuð hratt í vestur frá álverinu. Þrátt fyrir það var
styrkur flúors í 5-12 km fjarlægð vestan álvers nokkuð hár, eða allt að 100 μg/g.
Mun lægri gildi voru að mælast sunnan álversins, eða allt að sexfalt lægri heldur en
meðaltal gilda í 0-2 km fjarlægð vestan álvers. Nokkuð há gildi voru einnig að
mælast austan álversins (Mynd 26 og Mynd 27).
40
Mynd 26. Sýnatökustaðir mosa í Reyðarfirði og styrkur flúors í ágúst 2013 (©Landmælingar
Íslands, leyfi nr. L05040009).
Meðaltalstyrkur flúors (μg/g) í þurrvigt af
mosa
2004
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
420
390
360
330
300
270
240
210
180
150
120
90
60
30
0
A 0-5 (n=7)
V 0-2 (n=8)
V 2-5 (n=7)
V 5-12 (n=7)
S <3 (n=1)
Átt, fjarlægð frá álveri (km) og fjöldi sýna
Mynd 27. Dreifingarmynstur flúors í mosa frá árinu 2004 (bakgrunnsgildi) til ársins 2013. Áttir A austur, V-vestur og S-suður og fjarlægð frá reykháfi álvers. Fjöldi sýna er gefinn upp í sviga. Einnig
er sýnd staðalskekkja meðaltalanna.
41
Ársmeðaltal flúors í mosa árið 2013 mældist 161 μg/g og var styrkurinn marktækt
hærri heldur en árið 2012 (P=<0,001). Styrkur flúors í mosa hefur hækkað mikið frá
því að álverið hóf starfsemi (Mynd 28).
Ársmeðaltal flúors (μg/g) í þurrvigt af
mosa
210
161
180
129
150
119
105
120
73
90
67
60
30
9
7
2004
2007
0
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 28. Ársmeðaltal flúors í mosa (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013 í Reyðarfirði. Gögnin eru byggð á
30 sýnum ár hvert.
Mosar eru frábrugðnir háplöntum á þann hátt að þeir hafa mun lægra hlutfall
yfirborðs og þyngdar sem skýrir hærri styrk flúors í sömu þyngd af mosa en t.d.
grasi. Þá skortir mosa loftgöt til að stýra upptöku og losun og því getur styrkur
flúors orðið mjög hár í mosum.
Niðurstöður mælinga á flúor í mosa fyrir árið 2013 er að finna í Viðauka 7.
3.2.3 Fléttur
Fléttum (Cladonia arbuscula) var safnað einu sinni á 28 sýnatökustöðum í
Reyðarfirði dagana 12. 13. 14. og 21. ágúst 2013, á sama tíma og bláberjalyngi og
mosa (Mynd 29). Ekki var unnt að safna sýnum á sýntökustöðum L9 og L20 þar sem
þar var engar fléttur að finna. Styrkur flúors var mældur í öllum sýnum.
Styrkur flúors í fléttum mældist frá 7-137 μg/g og var dreifingarmynstur með
svipuðum hætti og fyrri ár og sambærilegt við dreifingamynstur flúors í öðrum
gróðri. Hæstu gildin voru að mælast í 0-2 km fjarlægð í vestur frá álverinu eða 53137 μg/g en styrkurinn féll nokkuð hratt þegar vestar dró og voru sýni í 2-5 km
fjarlægð frá álveri að mælast með helmingi lægri gildi en í 0-2 km fjarlægð eða frá
23-54 μg/g. Mun lægri gildi voru að mælast austan og sunnan við álverið (Mynd 29
og Mynd 30).
42
Mynd 29. Sýnatökustaðir flétta í Reyðarfirði og styrkur flúors í ágúst 2013 (©Landmælingar
Íslands, leyfi nr. L05040009).
Meðalstyrkur flúors (μg/g) í þurrvigt af
fléttum
2004
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
140
120
100
80
60
40
20
0
A 0-5 (n=7)
V 0-2 (n=8)
V 2-5 (n=7)
V 5-12 (n=7)
S <3 (n=1)
Átt, fjarlægð frá álveri (km) og fjöldi stöðva
Mynd 30. Dreifingarmynstur flúors í fléttum frá árinu 2004 (bakgrunnsgildi) til ársins 2013. Áttir A
-austur, V-vestur og S-suður og fjarlægð frá reykháfi álvers. Fjöldi sýna er gefinn upp í sviga.
Einnig er sýnd staðalskekkja meðaltalanna.
Ársmeðaltal flúors í fléttum mældist 44 μg/g árið 2013 og var styrkurinn marktækt
lægri heldur en árið 2012 (P=0,01). Líkt og í mosanum þá hefur styrkur flúors
hækkað verulega frá bakgrunnsgildum (2004) en styrkurinn er nokkuð breytilegur
milli ára (Mynd 31).
Niðurstöður mælinga á flúor í fléttum fyrir árið 2013 er að finna í Viðauka 7.
43
Ársmeðaltal flúors (μg/g) í þurrvigt flétta
80
61
70
56
60
44
50
40
30
28
2010
2011
30
19
20
10
5
7
2004
2007
0
2008
2009
2012
2013
Mynd 31. Ársmeðaltal flúors í fléttusýnum (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013 í Reyðarfirði. Gögnin eru
byggð á 28-30 sýnum ár hvert.
3.2.4 Bláberjalyng
Blöðum bláberjalyngs (Vaccinium uliginosum) var safnað einu sinni á 30
sýnatökustöðum í Reyðarfirði dagana 12. 13. 14 og 21. ágúst 2013, á sama tíma og
fléttum og mosa (Mynd 32). Styrkur flúors var mældur í öllum sýnum.
Styrkur flúors í laufum bláberjalyngs mældist frá 6-232 μg/g. Dreifingarmynstur
flúors í bláberjalyngi var með svipuðum hætti og í öðrum gróðursýnum, þ.e. hæstu
gildin mældust næst álveri og féll styrkurinn til vesturs og austurs. Lægsti
styrkurinn mældist á sýnatökustað BP11 sem er sunnan fjarðar (Mynd 32 og Mynd
33).
Mynd 32. Sýnatökustaðir bláberjalyngs í Reyðarfirði og styrkur flúors í ágúst 2013
(©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009) .
44
Meðalstyrkur flúors (μg/g) í þurrvigt af
bláberjalaufum
2004
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
180
150
120
90
60
30
0
A 0-5 (n=7)
V 0-2 (n=8)
V 2-5 (n=7)
V 5-12 (n=7)
S <3 (n=1)
Átt, fjarlægð frá álveri (km) og fjöldi stöðva
Mynd 33. Dreifingarmynstur flúors í bláberjalaufum frá árinu 2004 (bakgrunnsgildi) til ársins
2013. Áttir A -austur, V-vestur og S-suður og fjarlægð frá reykháfi álvers. Fjöldi sýna er gefinn upp
í sviga. Einnig er sýnd staðalskekkja meðaltalanna.
Ársmeðaltal flúors í laufum bláberjalyngs árið 2013 mældist 66 μg/g sem er svipað
og meðaltalið árið 2009. Styrkurinn var ríflega tvöfalt hærri en árið 2012 og var um
marktæka breytingu til hækkunar að ræða (P<0,001) (Mynd 34).
Niðurstöður mælinga á flúor í laufum bláberjalyngs árið 2013 er að finna í Viðauka
7.
Ársmeðaltal flúors (μg/g) í þurrvigt af
laufum bláberjalyngs
80
66
62
70
60
50
40
29
25
30
18
20
10
13
5
6
2004
2007
0
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 34. Ársmeðaltal flúors í bláberjalyngi (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013 í Reyðarfirði.
Gögnin eru byggð á 30 sýnum ár hvert.
3.2.5 Reyniviður
Einu sýni af blöðum reynitrjáa (Sorbus sp.) var safnað á níu sýnatökustöðum 27.
ágúst 2013 (Mynd 35).
45
Styrkur flúors í reynivið mældist frá 85-604 μg/g og mældust hæstu gildin næst
álverinu á sýnatökustöðum BL5, sem er í skógræktarreit rétt ofan álversins og BL3
sem er staðsettur á Teigagerði. Lægsta gildið mældist í sýni BL1, 85 μg/g en hann er
í þéttbýlinu á Reyðarfirði (Mynd 35).
Mynd 35. Sýnatökustaðir á laufblöðum reynitrjáa í Reyðarfirði og styrkur flúors í laufi í ágúst 2013
(©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009) .
Ársmeðaltal flúors í reynilaufum var marktækt hærra árið 2013 en 2012, eða 221
μg/g á móti 89 μg/g (P=0,003). Meðalstyrkur flúors í reynilaufum hefur hækkað
mikið frá því að álverið hóf rekstur, en styrkurinn er líkt og í öðrum gróðri nokkuð
breytilegur milli ára (Mynd 36).
Í viðauka 8 má finna niðurstöður mælinga á styrk flúors í laufum reyniviðs á öllum
sýnatökustöðum árið 2013.
Ársmeðaltal flúors (μg/g) í þurrvigt af
laufum reynitrjáa
320
258
221
280
240
177
200
156
143
160
89
120
80
40
28
5
0
2004
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 36. Ársmeðaltal flúors í laufblöðum reynitrjáa (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013 í
Reyðarfirði. Gögnin eru byggð á 10 sýnum árin 2004-2009, en 9 sýnum árin 2010-2013.
46
3.2.6 Barrnálar
Tveimur sýnum af barrnálum var safnað á níu söfnunarstöðum þann 4. nóvember
2013. Annars vegar var safnað nývöxnum nálum (frá 2013, táknað CN) og hins
vegar nálum sem uxu árið á undan (frá 2012, táknað CP). Styrkur flúors var mældur
í öllum sýnum.
Styrkur flúors í nývöxnu barri mældist frá 6 μg/g til 37 μg/g. Dreifingarmynstur
flúors í barrnálum sumarið 2013 var með svipuðu móti og árið 2012. Hæstu gildin
mældust rétt vestan álvers, á sýnatökustað CN9 og CP9. Styrkur flúors lækkaði í
þéttbýlinu en hækkaði svo aftur í vestasta hluta þess og við Kollaleiru (Mynd 37 og
Mynd 38).
Mynd 37. Sýnatökustaðir barrnála í Reyðarfirði og styrkur flúors í nývöxnum barrnálum í
nóvember 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009).
Mynd 38. Sýnatökustaðir barrnála í Reyðarfirði og styrkur flúors í barrnálum frá fyrra ári (2012),
safnað í nóvember 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009).
Ársmeðaltal flúors í barrnálum árið 2013 var 18 μg/g í nývöxnum nálum og 54 μg/g
í nálum frá árinu 2012. Styrkurinn var nánast sá sami og árið 2012, bæði í nálum
fyrra árs og nývöxnum nálum (Mynd 39).
Í viðauka 8 má finna niðurstöður mælinga á styrk flúors í barrnálum á öllum
sýnatökustöðum árið 2013.
47
Nývöxtur
Vöxtur fyrra árs
Ársmeðaltal flúors (μg/g) í þurrvigt
barrnála
90
66
80
70
54
56
60
48
44
50
40
30
20
10
23
21
12
3 3
5 5
2004
2007
17
14
17
18
0
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 39. Ársmeðaltal flúors í barrnálum (ásamt staðalskekkju) árin 2004 til 2013 í Reyðarfirði.
Gögnin eru byggð á 10 sýnum árin 2004-2009, en 9 sýnum árin 2010-2013. Ártalið á lárétta ásnum
vísar í söfnunarár.
Sígræn tré fella ekki laufin á haustin og taka því upp flúor allan ársins hring. Mest er
upptakan frá því nýjar nálar fara að myndast að vori og fram á veturinn. Flúor
safnast fyrir í nálum og styrkurinn eykst milli ára þannig að eldri nálar mælast alltaf
með hærri styrk en yngri nálar.
3.2.7 Rabarbari
Rabarbara, bæði stilkum og laufum, var safnað á 8 sýnatökustöðum, hálfsmánaðarlega frá júní til ágúst. Alls var 92 sýnum safnað dagana 5. og 20. júní, 10 og
23. júlí, 7 og 21. ágúst (Mynd 40). Í sýnatökuferð þann 21. ágúst var ekki unnt að
safna sýnum af sýnatökustöðum V1 og V9 þar sem búið var að fjarlægja allan
rabarbarann. Flúor var mælt í öllum sýnum. Þungmálmarnir kopar (Cu), sink (Zn),
arsen (As), kadmíum (Cd), blý (Pb), króm (Cr), nikkel (Ni) og kvikasilfur (Hg ) voru
mældir einu sinni í síðustu sýnatöku sumarsins í rabarbarablöðum og -stilkum. Þar
sem hámarksgildi þungmálma í reglugerð nr. 265/2010 eru gefin upp í blautvigt
voru gildi sem sýnd eru í niðurstöðum hér umreiknuð miðað við blautvigt.
Niðurstöður allra efnagreininga á rabarbarasýnum árið 2013 má sjá í Viðauka 9.
Flúor í blöðum og stilkum rabarbara
Styrkur flúors í laufblöðum rabarbara mældist frá 10-69 μg/g. Hæsti styrkur flúors í
rabarbarablöðum mældist seinni hluta ágúst á sýnatökustað V3 sem er við
Sómastaði, en lægsti styrkur flúors mældist seinni hluta júní á sýnatökustöðum V1
og V12 en þeir eru inn í bænum á Reyðarfirði. Flúor í stilkum var í flestum tilfellum
undir greiningarmörkum eða <0,6 μg/g en hæsta gildið í stilkunum mældist 2,2
μg/g á Sómastöðum (V3) í seinni sýnatökunni í ágúst líkt og í laufblöðum. Þessi
niðurstaða undirstrikar þá staðreynd að þó að það mælist há gildi í blöðum
rabarbara mælast lág gildi í stilkunum (Mynd 41). Ekki eru til nein viðmið hér á
landi um hámarksstyrk flúors í grænmeti sem ætlað er til manneldis.
48
Mynd 40. Sýnatökustaðir rabarbara í Reyðarfirði og meðal styrkur flúors í laufum í 6
sýnatökuferðum frá júní til ágúst sumarið 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009).
90
80
70
60
50
40
30
20
10
2004
2005
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Lauf
Stilkar
Lauf
Stilkar
Lauf
Stilkar
Lauf
Stilkar
Lauf
Stilkar
Lauf
Stilkar
Lauf
Stilkar
Lauf
Stilkar
Lauf
0
Stilkar
Ársmeðaltal flúors (μg/g) í þurrvigt af stilkum og
laufum rabarbara
Ársmeðaltal flúors í laufblöðum rabarbara lækkaði milli áranna 2012 og 2013.
Styrkurinn var svipaður og í bakgrunnsgildum frá árunum 2004 og 2005 (Mynd 41).
2013
Mynd 41. Ársmeðaltal flúors í þurrvigt af rabarbara árin 2004 til 2013 í Reyðarfirði. Gögn eru byggð á 94 sýnum
í sex sýnatökuferðum árin 2007-2013 en 10 sýnum árin 2004 og 2005.
Þungmálmar í rabarbara blöðum og stilkum
Nokkur hækkun var á meðalstyrk arsens, kadmíums, króms nikkels og sinks í
blöðum rabarbara milli ára. Mesta hækkunin var á styrk sinks en meðalstyrkur þess
sumarið 2012 var 8,34 μg/g samanborið við 20,18 μg/g sumarið 2013 (Tafla 9).
Ekki eru til nothæf bakgrunnsgildi á þungmálmum í grænmeti í Reyðarfirði. Því voru
bakgrunnsgildi þungmála í mosa notaðir sem viðmið. Reiknuð hafa verið
bakgrunnsgildi og mengunarstuðull fyrir 11 þungmálma í mosa á Íslandi (Sigurður
H. Magnússon 2013). Miðað við þau gildi þá mælast 6 af 8 þungmálmum í
rabarbara blöðum þ.e. arsen, króm, kopar, kvikasilfur, nikkel og blý undir
bakgrunnsgildum í mosa. Styrkur kadmíums í laufum rabarbara á Sómastöðum (V3)
og Teigagerði (V2) voru hins vegar yfir bakgrunnsgildum í mosa. Styrkur sinks var
einnig nokkru hærri en í bakgrunnsgildum á Sómastöðum og Teigagerði (Tafla 9).
49
Hægt er að sjá staðsetningar sýnatökustaða á mynd 40.
Tafla 9. Styrkur þungmálma (μg/g blautvigt) í rabarbarablöðum árið 2013 og meðalstyrkur árin
2013 og 2012. Einnig er sýndur mengunarstuðull í mosa (Sigurður H. Mag nússon 2013).
Sýni
V2-813-2 Rabarbara lauf
V3-813-2 Rabarbara lauf
V6-813-2 Rabarbara lauf
V8-813-2 Rabarbara lauf
V12-813-2 Rabarbara lauf
V13-813-2 Rabarbara lauf
Meðaltal ársins 2013
Meðaltal ársins 2012
Mengunarstuðull í mosa*
Bakgrunnsgildi
Vísbending um mengun
* Sigurður H. Magnússon 2013
As
μg/g
<0,02
0,03
<0,02
<0,02
<0,02
<0,02
<0,02
0,009
Cd
μg/g
0,1389
0,1712
0,0210
0,0528
0,0491
0,0866
0,087
0,030
Cr
μg/g
0,050
0,032
0,018
0,050
0,044
0,023
0,036
0,050
Cu
μg/g
0,978
0,665
0,958
1,010
1,252
1,129
0,998
0,620
Hg
μg/g
0,019
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
0,002
Ni
μg/g
0,524
1,512
0,232
1,137
0,622
0,469
0,750
0,370
Pb
μg/g
<0,02
<0,02
<0,02
<0,02
0,11
<0,02
< 0,02
0,070
Zn
μg/g
42,113
30,303
3,178
3,999
18,430
23,066
20,181
8,340
0,16
0,32
0,08
0,15
3,24
6,47
11,09
22,18
0,07
0,14
4,71
9,42
1,73
3,46
27,55
55,10
Styrkur þungmálma í rabarbara stilkum var almennt lægri en í laufblöðum
og í öllum tilvikum undir bakgrunnsgildum sem reiknuð hafa verið fyrir
mosa. Styrkur kadmíums, kvikasilfurs og sinks hækkaði lítillega milli ára í
rabarbarastilkum (Tafla 10).
Tafla 10. Styrkur þungmálma (μg/g blautvigt) í rabarbarastilkum árið 2013 og meðalstyrkur árið
2012. Einnig er sýndur mengunarstuðull í mosa (Sigurður H. Mag nússon 2013).
Sýni
V2-813-2 Rabarbara stilkar
V3-813-2 Rabarbara stilkar
V6-813-2 Rabarbara stilkar
V8-813-2 Rabarbara stilkar
V12-813-2 Rabarbara stilkar
V13-813-2 Rabarbara stilkar
Meðaltal ársins 2013
Meðaltal ársins 2012
Mengunarstuðull í mosa*
Bakgrunnsgildi
Vísbending um mengun
* Sigurður H. Magnússon 2013
As
μg/g
<0,02
<0,02
<0,02
<0,02
<0,02
<0,02
<0,02
<0,006
Cd
μg/g
0,0354
0,0093
0,0042
0,0100
0,0037
0,0115
0,012
0,0080
Cr
μg/g
0,010
0,007
0,008
0,004
0,014
0,025
0,011
<0,04
Cu
μg/g
0,326
0,180
0,189
0,257
0,318
0,252
0,254
0,300
Hg
μg/g
<0,005
0,014
<0,005
0,009
0,023
<0,005
0,010
0,002
Ni
μg/g
0,150
0,145
0,083
0,165
0,149
0,117
0,135
0,210
Pb
μg/g
<0,02
0,03
<0,02
0,04
0,05
<0,02
0,029
0,34
Zn
μg/g
8,112
3,539
2,010
1,343
2,917
5,396
3,886
3,330
0,16
0,32
0,08
0,15
3,24
6,47
11,09
22,18
0,07
0,14
4,71
9,42
1,73
3,46
27,55
55,10
Reglugerð nr. 265/2010 um hámarksgildi fyrir tiltekin aðskotaefni í matvælum
skilgreinir hámarksgildi blýs og kadmíums í grænmeti. Hámarksgildi fyrir bæði
kadmíum og blý í stöngul- og rótargrænmeti er 0,1 mg/kg (μg/g) í blautvigt. Ekkert
sýni af rabarbara stilkum mældist yfir þessum viðmiðum árið 2013.
3.2.8 Kartöflur og grænmeti
Kartöflugrösum og kartöflum var safnað einu sinni á þremur sýnatökustöðum (V1,
V2 og V7) þann 3. september 2013, alls sex sýni (Mynd 40). Einnig var einu sýni af
grænkáli safnað þann 3. september á sýnatökustað V7, um leið og kartöflum. Í
50
öllum sýnum var mældur styrkur flúors, kopars (Cu), sinks (Zn), arsens (As),
kadmíums (Cd), blýs (Pb), króms (Cr), nikkels (Ni) og kvikasilfurs (Hg ).
Flúor í kartöflum og grænmeti
Styrkur flúors í kartöflugrösum mældist 33 μg/g á sýnatökustað V1, 131 μg/g á
sýnatökustað V7 og 32 μg/g á sýnatökustað V2. Styrkur flúors í kartöflugrösum var
svipaður á sýnatökustöðum V1 og V2 árin 2013 og 2012. Styrkur flúors í
kartöflugrösum á sýnatökustað V7 var hins vegar mun hærri heldur en fyrri ár.
Styrkur flúors í kartöflum var lágur, eða 1-2 μg/g í þeim þremur sýnum sem tekin
voru (Mynd 42).
160
V1
V7
V2
Styrkur flúors (μg/g) í þurrvigt
140
120
100
80
60
40
20
2004
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Kartafla
Lauf
Kartafla
Lauf
Kartafla
Lauf
Kartafla
Lauf
Kartafla
Lauf
Kartafla
Lauf
Kartafla
Lauf
Kartafla
Lauf
0
2013
Mynd 42. Styrkur flúors í kartöflum og kartöflugrösum á þremur söfnunarstöðum sumrin 2004,
2011 og 2013 en tveimur söfnunarstöðum 2007-2010.
Líkt og með rabarbarann má sjá að þó að styrkur flúors mælist hár í kartöflugrösum
er styrkurinn lágur í kartöflunum sjálfum.
Styrkur flúors í grænkáli mældist 19 μg/g, en styrkur þess var <3 μg/g í
bakgrunnsúttekt árið 2004.
Ekki eru til nein viðmið hér á landi um hámarksstyrk flúors í grænmeti sem ætlað er
til manneldis.
Þungmálmar í kartöflum og grænmeti
Styrkur þungmálma í kartöflum og kartöflugrösum var almennt lágur árið 2013.
Arsen og kvikasilfur mældust í öllum tilvikum undir greiningarmörkum. Hæsti
styrkur króms, kopars, blýs og sinks mældist við Teigagerði (V2) (Tafla 11). Öll sýni
af kartöflum og kartöflugrösum sem og sýni af grænkáli voru undir eða jöfn
bakgrunnsgildum á þungmálmum í mosa (Sigurður H. Magnússon 2013) (Tafla 11).
Staðsetningu sýnatökustaða V1 og V2 má sjá á mynd 40, sýnatökustaður V7 er hins
vegar ekki sýndur en hann er í bænum á Reyðarfirði.
51
Tafla 11. Styrkur þungmálma (μg/g blautvigt) í kartöflugrösum, kartöflum og grænkáli árið 2013.
Einnig er sýndur mengunarstuðull í mosa (Sigurður H. Magússon 2013).
Sýni
V1-913 Kartöflur
V2-913 kartöflur
V7-913 Kartöflur
As
μg/g
<0,02
<0,02
<0,02
Cd
μg/g
0,0070
<0,0009
<0,0009
Cr
μg/g
0,019
<0,007
<0,007
Cu
μg/g
0,943
1,641
1,243
Hg
μg/g
<0,005
<0,005
<0,005
Ni
μg/g
0,343
0,119
0,390
Pb
μg/g
<0,02
<0,02
<0,02
Zn
μg/g
2,069
2,733
3,169
V1-913 Kartöflugrös
V2-913 Kartöflugrös
V7-913 Kartöflugrös
<0,02
<0,02
<0,02
0,0823
0,0384
0,0567
0,141
0,344
0,168
1,834
6,736
1,811
<0,005
<0,005
<0,005
0,766
0,654
1,315
<0,02
0,11
0,07
2,810
7,899
3,216
V7-913 Grænkál
<0,02
Mengunarstuðull í mosa*
Bakgrunnsgildi
0,16
Vísbending um mengun
0,32
* Sigurður H. Magnússon 2013
0,0094
0,104
0,442
<0,005
0,449
<0,02
4,838
0,08
0,15
3,24
6,47
11,09
22,18
0,07
0,14
4,71
9,42
1,73
3,46
27,55
55,10
Reglugerð nr. 265/2010 um hámarksgildi fyrir tiltekin aðskotaefni í matvælum
skilgreinir hámarksgildi blýs og kadmíums í grænmeti. Hámarksgildi fyrir bæði
kadmíum og blý í stöngul- og rótargrænmeti er 0,1 mg/kg (μg/g) í blautvigt. Ekkert
sýni af kartöflum eða grænkáli mældist yfir þeim viðmiðunarmörkum árið 2013.
3.2.9 Bláber og krækiber
Bláberjum og krækiberjum var safnað einu sinni á 5 sýnatökustöðum þann 27.
ágúst 2013 (Mynd 43 og Mynd 44).
Styrkur flúors í krækiberjum mældist frá 2-12 μg/g og í bláberjum frá 2-19 μg/g.
Hæstu gildin í bláberjum og krækiberjum mældust á sama stað, þ.e. rétt fyrir ofan
álverið (CB3 og BB3). Lægri gildi mældust á öðrum stöðum (Mynd 43 og Mynd 44).
Mynd 43. Styrkur flúors í krækiberjum á 5 sýnatökustöðum í Reyðarfirði í ágúst 2013. Tekið var
eitt sýni á hverri stöð.
52
Mynd 44. Styrkur flúors í bláberjum á 5 sýnatökustöðum í Reyðarfirði í ágúst 2013. Tekið var eitt
sýni á hverri stöð.
Styrkur flúors í blöðum bláberjalyngs reyndist töluvert hærri en gildin í bláberjum á
sömu stöðum. Ein hæstu gildi ársins í bláberjalyngi mældust á sömu stöðum og
berjasýnin BB3 og BB4. Þessar niðurstöður eru í samræmi við erlendar athuganir
sem og athuganir í Reyðarfirði undanfarin ár, þ.e. jafnvel þó að styrkur flúors í
andrúmslofti og blöðum plantna sé hár þá innihalda ávextir, fræ og rætur lág gildi
(Erlín Emma Jóhannsdóttir o.fl. 2012 og 2013, Weinstein og Davison 2004).
3.2.10 Hey
Sýni hafa verið tekin af heyi sem sett er út fyrir hross yfir vetrarmánuðina
(vetrarhey) til að kanna hvort flúor safnist upp í því.
Tveimur heysýnum sem sett voru út fyrir hross var safnað 22. janúar 2014. Annars
vegar við Sléttu og hins vegar við Seljateigshjáleigu. Styrkur flúors í báðum þessum
sýnum var undir viðmiðunarmörkum fyrir búfénað, eða 12 μg/g við Sléttu og 13
μg/g við Seljateigshjáleigu.
3.3 Sjónræn skoðun á gróðri
Eins og fram hefur komið berst flúor inn í laufblöð um loftop á yfirborði laufblaða.
Inni í laufblaðinu leysist flúor upp í vatni og berst með því til jaðra blaðsins þar sem
það safnast fyrir og ferðast ekki frekar um laufblað plöntunnar.
Ef styrkur flúors verður mikill veldur það skemmdum á frumuhimnu plöntunnar og
hún fer að leka. Vefurinn deyr og breytir um lit, verður ljósbrúnn, brúnn eða
svartur (e. necrosis). Þetta gerist vanalega í útjaðri laufblaðsins eða á milli æða.
Einnig getur myndast röð dökkra strika í laufblaðinu þegar styrkur flúors er hár yfir
vaxtartímann. Svo getur farið að dauði vefurinn þorni og detti af laufblaðinu sem
veldur því að lögun blaðsins verður einkennileg, einkum fremst. Almennt eru ung
blöð í þroska mun viðkvæmari fyrir flúor en eldri fullþroskuð blöð. Þannig getur
sama plantan sýnt mjög ólík einkenni, háð því á hvaða þroskastigi blöðin eru þegar
þau verða fyrir flúormengun (Weinstein og Davison 2004).
Önnur áhrif eru þau að uppsöfnun flúors fremst í laufblaðinu dregur úr vexti
frumna þar. Miðhluti laufsins heldur hins vegar áfram að vaxa og veldur því að
blöðin verða kúpt þegar þau stækka (Weinstein og Davison 2004).
Flúor getur valdið fölnun eða gulnun (e. chlorosis) í laufblöðum. Slík einkenni eru
oftast talin vera vegna ónógrar birtu, skorts á járni eða magnesíum í jarðvegi.
53
Ástæður þess að flúor veldur gulnun er binding þess við magnesíum í plöntunni og
verður plantan þá fyrir magnesíumskorti (Weinstein og Davison 2004).
Dreifingarmynstur skemmda í gróðri ákvarðast einkum af ríkjandi vindátt og að
hluta til af landslagi. Í rannsóknum sem gerðar voru í Noregi á skemmdum á
plöntuvef af völdum flúormengunar kom í ljós að skemmdir takmörkuðust við
svæði innan tveggja km frá uppruna mengunar. Tengsl voru á milli skemmda í
laufblaði og styrk flúors. Það var hins vegar mjög breytilegt eftir stöðum í Noregi
hversu mikinn styrk flúors sömu tegundir þoldu áður en bera fór á skemmdum.
Hafði veðurfar og lega svæðis mikið að segja (Vike 1999).
Hafa ber í huga að mörg önnur atriði í umhverfinu geta valdið stressi í plöntum sem
eru mjög líkar flúorskemmdum, t.d. salt, frost og vatnsskortur.
Hér verður gerð grein fyrir niðurstöðum sjónrænnar skoðunar á plöntum í
Reyðarfirði m.t.t. flúorskemmda sumarið 2013.
3.3.1 Sjaldgæfar tegundir
Sjónrænt mat á heilbrigði fimm sjaldgæfra plöntutegunda sem vaxa í Reyðarfirði
var gert 11. júlí 2013. Þær sjaldgæfu tegundir sem fundist hafa í Reyðarfirði eru:
x
x
x
x
x
Aronsvöndur (Erysimum hieraciifolium) í friðlandinu í Hólmanesi
Stóriburkni (Dryopteris filix-mas) í friðlandinu í Hólmanesi
Þyrnirós (Rosa pimpinellifolia) á nokkrum stöðum við Kollaleiru
Giljaflækja (Vicia sepium) vex í gili í þéttbýlinu á Reyðarfirði
Fuglaertur (Lathyrus pratensis) vaxa einnig í þéttbýlinu á Reyðarfirði
Tvær þessara tegunda eru á válista, giljaflækja og þyrnirós (Hörður Kristinsson o.fl.
2007, Náttúrufræðistofnun 1996).
Plönturnar voru ljósmyndaðar og kannað hvort þær sýndu mögulega einkenni
flúorskemmda eða hvort vaxtarstöðum þeirra væri á einhvern hátt ógnað.
Allar plöntur þessara fimm tegunda voru heilbrigðar að sjá og sýndu engin einkenni
flúorskemmda.
Líkt og fyrri ár er vaxtarstað giljaflækju og fuglaertu ógnað af ágengum tegundum,
kerfli (Myrrhis odorata) og njóla (Rumex longifolius). Vaxtarstaður giljaflækju og
fuglaertu hafði verið sleginn fyrr um sumarið en plöntur náð að vaxa aftur og voru
þær í blóma (Mynd 45). Engar sjáanlegar skemmdir voru á blöðum. Mikið var af
túnfífli (Taraxacum spp) í gilinu þar sem þessar tegundir vaxa.
54
Mynd 45. Giljaflækja (t.v.) og fuglaerta (t.h.) í júlí 2013 í Reyðarfirði.
Þyrnirós var einnig í blóma og engar sjáanlegar flúorskemmdir á plöntum (Mynd
46). Um tvo vaxtarstaði er að ræða. Annars vegar rétt vestan við Kollaleiru bæinn
og hins vegar nokkuð ofar. Efri vaxtarstaðurinn er staðsettur innan beitarhólfs
hrossa og gæti plöntum stafað hætta af beit.
Mynd 46. Þyrnirós í blóma í júlí 2013 í Reyðarfirði.
Vaxtarstað stóraburkna og aronsvandar var ekki ógnað á neinn hátt og ekki var
hægt að greina neinar flúorskemmdir á blöðum þessara plantna. Líkt og fyrri ár
mátti þó greina skemmdir á endum smáblaða á stóraburkna, en ólíklegt þykir að
um sé að ræða flúorskemmdir (Mynd 47).
55
Mynd 47. Stóriburkni (t.v.) og aronsvöndur (t.h.) í júlí 2013 í Reyðarfirði.
3.3.2 Garðaplöntur og tré
Undanfarin ár hefur helst mátt greina skemmdir á garðagróðri sem eru taldar vera
af völdum flúors í næsta nágrenni við álverið, einkum á trjám við Teigagerði og
Framnes (Erlín Emma Jóhannsdóttir o.fl 2013 og 2012 , Kristín Ágústsdóttir o.fl
2011).
Garðagróður í þéttbýlinu á Reyðarfirði og í trjáræktarsvæðum milli álversins og
bæjarins var skoðaður þann 15. ágúst 2013. Gróður var ljósmyndaður og skoðaður
m.t.t. mögulegra ummerkja um skemmdir á plöntuvef af völdum flúors.
Sumarið 2013 var einstaklega gott, hlýtt og milt veður og var mjög þurrt framan af
sumri.
Öll tré voru fjarlægð kringum Sómastaði árið 2009, en sprotar af víði (Salix sp.) og
ösp (Populus sp.) hafa vaxið upp á ný. Greina mátti flúorskemmdir á nýjum
laufblöðum. Á víði voru blaðendar nýrra laufblaða dauðir (e. necrosis) og svört
rönd aðskildi heilbrigðan og dauðan vef. Svipuð einkenni mátti sjá á nýjum
laufblöðum hjá öspinni, blaðendar voru svartir og lauf krumpuð. Nær öll ný
laufblöð á þeim sprotum sem höfðu vaxið upp sýndu merki um flúorskemmdir
(Mynd 48).
Mynd 48. Flúorskemmdir (e. necrosis) á víði (t.v.) og ösp (t.h.) við Sómastaði í Reyðarfirði í ágúst
2013.
Fyrir ofan álverið vex birki en það hefur stækkað töluvert frá því byrjað var að
fylgjast með því árið 2007. Plöntur voru í góðu ástandi fyrir utan skordýrasýkingu.
Greina mátti gulnun (e.chlorosis) á nýjum blöðum, mismikið eftir einstaklingum
56
(Mynd 49). Á sumum plöntum vor blöð kúpt og einnig mátti sjá dauðan vef á
endum laufblaða í einhverjum tilfellum.
Mynd 49. Gulnun (e. chlorosis) í laufum birkis fyrir ofan álverið í Reyðarfirði í ágúst 2013.
Við Framnes var sigurskúfur (Chamaenerion angustifolium) í blóma. Nær allar
plöntur voru með snúna blaðenda og um 2% plantna voru með dauða blaðenda (e.
necrosis). Ný blöð á víði (Salix spp.) voru með dauða blaðenda. Einnig mátti greina
gulnun í blöðum birkis. Á bergfuru (Pinus uncinata ) mátti greina dauða enda á
nýjum nálum allra trjáa sem vaxa við Framnes, en það var mest áberandi á efstu
greinum. Annar gróður var í góðu ásigkomulagi og ekki greinanlegar skemmdir.
Við Teigagerði var allur gróður í góðum vexti og án athugasemda.
Við kirkjugarð sem er staðsettur rétt utan þéttbýlis á Reyðarfirð var flestur gróður
án athugasemda en þó mátti greina skemmdir sem líktust flúor einkennum á nýjum
laufblöðum í viðju sem vex ofarlega í garðinum.
Gróður í þéttbýlinu á Reyðarfirði var nánast allur án athugasemda en þó mátti sjá
skordýrasýkingar, einkum í víði og birki. Líkt og fyrri ár sáust flúor skemmdir á íris
(Iris sp.). Einnig sáust skemmdir á furu á nokkrum stöðum í trjáræktareitum og í
þéttbýlinu, helst á efri trjágreinum.
3.3.3 Gróður í rannsóknarreitum
Villtur gróður í 150 rannsóknarreitum á 30 vistfræðistöðvum í Reyðarfirði var
skoðaður dagana 12. 13. 14 og 21 ágúst 2013 (Mynd 50). Reitir voru ljósmyndaðir
og ummerkja um mögulegar skemmdir á plöntuvef af völdum flúors leitað.
Almennt var gróður í góðu ásigkomulagi og án athugasemda. Einkenni sem líkjast
skemmdum af völdum flúors fundust í þremur stöðvum innan þynningarsvæðis
álversins (Mynd 50) og sáust einkennin einungis á bláberjalyngi (Vaccinium
uliginosum).
57
Mynd 50. Rannsóknastöðvar í Reyðarfirði. Sýnilegar skemmdir á gróðri sem líktust flúor skemmdum sáust í 2 stöðvum sumarið 2013 (©Landmælingar Íslands, leyfi nr. L05040009).
Líkt og fyrri ár sáust ýmiss konar skemmdir á gróðri af völdum annarra þátta s.s.
skordýra og sveppasýkinga.
Allar myndir af vistfræðireitum er að finna á mynddisk sem fylgir þessari skýrslu.
Myndalista er að finna í viðauka 14.
3.3.4 Fléttur og mosar á grjóti
Frá árinu 2005 hefur verið fylgst með fléttum og mosum í föstum reitum á steinum
og klöppum í Reyðarfirði. Reitirnir hafa verið ljósmyndaðir til að fylgjast með
breytingum á þekju þeirra.
Fléttureitir voru ljósmyndaðir dagana 9. 10. og 11. júlí, 27. ágúst og 2. og 9.
september 2013. Engar greinanlegar breytingar voru á þekju fléttna og mosa í
reitum milli ára.
Allar ljósmyndir sem teknar voru af fléttureitum er að finna á geisladisk sem fylgir
þessari skýrslu. Yfirlit yfir myndir er að finna í viðauka 14.
3.4 Trjávöxtur
Furutegundir (Pinus sp) eru taldar viðkvæmar fyrir flúor. Þolmörk viðkvæms
gróðurs s.s. furutrjáa gagnvart loftbornu flúori (HF) eru talin vera um 0,3 μg/m 3 yfir
5-6 mánaða tímabil og koma skemmdir fram í nálum plöntunnar og minni vexti
(Weinstein og Davison 2004, R. Liteplo o.fl. 2002, Ongstad o.fl. 1994). Vert er
einnig að benda á það að vöxtur og lífsskilyrði trjáa eru háð veðurfari.
Í Reyðarfirði hefur furutrjám verið plantað á nokkrum stöðum á afmörkuðum
svæðum. Mest er af stafafuru (Pinus contorta) í skógræktarreitum en einnig er
bergfura (P. uncinata) á Framnesi (staðsetning 10) og víðar. Staðsetningu
trjámælireita má sjá á Mynd 51 ásamt yfirliti yfir þekju og tegundasamsetningu
skógræktarreita á Reyðarfirði.
58
Mynd 51. Staðsetning 10 trjámælireita í Reyðarfirði og tegundir trjáa sem finnast í þei m.
Kortlagning skógræktarsvæðis var gerð af Skógræktarfélagi Íslands (©Landmælingar Íslands, leyfi
nr. L05040009).
Árið 2005 voru gerðar frumathuganir á vexti furu (Pinus sp) í 10 trjáræktarreitum í
Reyðarfirði. Toppsprotar voru mældir með tommustokk. Tíu tré voru mæld í
trjáræktarreit 1-9 en 8 tré í trjáræktarreit 10, eða samtals 98 tré. Öll tré voru
staðsett með GPS tæki og merkt með númeri og borða til að hægt væri að finna
þau aftur.
Mælingar voru síðan endurteknar 2009, 2011, 2012 og 2013. Hægt er að bera
saman vöxt furu fyrir og eftir að álver hóf rekstur því þegar fyrstu mælingar voru
gerðar árið 2005 var mældur vöxtur aftur til ársins 2003. Árið 2013 voru mælingar
framkvæmdar 4. september og 7. október og þá var vöxtur ársins 2013 mældur.
Meðal ársvöxtur vaxtarsprota stafafuru (P. contorta) í öllu trjáræktarreitum árið
2013 var 16,8 cm. Vöxturin var nokkuð breytilegur milli staðsetninga eða frá 10,630,1 cm (staðsetningar 1-9) og 11,3 cm hjá bergfuru (P. uncinata) (staðsetning 10).
Vöxturinn var svipaður eða meiri árið 2013 miðað við árið á undan í öllum
trjáræktarreitum. Mestur var munurinn á vexti í trjáræktarreit 9 en minnstur var
munurinn í trjáræktarreit 10 sem er hjá Framnesi (Tafla 12 og Mynd 51).
Niðurstöður trjávaxtarmælinga árið 2013 má finna í Viðauka 12 .
59
Tafla 12. Meðalvöxtur vaxtarsprota (cm) á stafafuru (staðsetning 1-9) og bergfuru (staðsetning
10) frá árinu 2003-2013 í tíu trjáræktarreitum í Reyðarfirði. Staðalskekkja meðaltalanna segir til
um breytileika í vexti fyrir hverja staðsetningu.
Staðsetning
1
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
2003
9,4
1,1
2004
14,0
1,5
2005
12,8
1,1
2006
15,2
2,2
2007
18,3
2,2
2008
12,5
2,3
2009
18,6
3,1
2010
20,8
2,4
2011
18,9
2,3
2012
12,2
2,0
2013
13,8
2,9
2
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
18,0
1,8
17,3
2,1
16,7
1,7
16,7
1,7
24,1
1,6
17,4
1,9
18,8
1,7
15,4
2,2
13,8
2,5
8,9
1,9
10,6
2,4
3
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
12,1
1,1
14,6
1,8
15,5
1,2
15,9
2,3
21,0
1,4
14,7
1,8
16,0
2,1
17,9
1,7
16,0
2,1
11,6
1,8
12,6
2,4
4
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
10,8
1,4
11,5
1,2
15,9
1,3
17,1
2,0
21,6
1,1
15,1
1,6
28,8
1,4
24,9
0,8
23,5
1,5
10,2
1,3
12,8
1,9
5
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
13,3
1,3
12,5
1,1
17,7
2,2
18,3
1,7
18,8
2,6
20,6
2,3
26,5
1,7
25,7
2,0
28,4
1,5
13,8
1,7
19,8
1,8
6
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
9,1
1,1
14,0
2,0
14,6
1,5
15,1
2,6
16,4
2,4
15,5
2,4
26,7
2,2
22,2
1,7
23,7
2,0
10,9
1,0
18,0
1,7
7
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
11,5
1,3
14,8
1,3
21,4
1,5
19,3
1,9
15,7
2,8
20,1
3,5
28,2
2,3
27,0
2,5
29,5
1,9
12,0
1,3
19,0
2,2
8
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
14,8
0,9
21,4
1,4
20,2
1,3
18,2
1,2
24,2
2,7
21,2
3,8
19,6
1,5
14,1
1,1
15,1
1,4
11,2
1,4
14,9
0,9
9
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
14,9
1,3
21,1
2,0
17,0
1,3
16,5
1,7
22,3
1,5
19,5
2,9
31,9
2,8
29,1
3,8
31,4
3,9
22,6
3,0
30,1
3,2
Meðalvöxtur
Staðalskekkja
Meðaltal staðsetninga 1-9
7,3
0,7
11,6
9,4
0,6
15,7
10,9
0,6
16,8
6,8
0,6
16,9
9,0
0,9
20,2
5,9
0,6
17,4
13,1
0,8
23,9
12,1
0,6
21,9
9,2
0,5
22,2
11,3
0,8
12,6
11,3
0,9
16,8
10
30,0
Meðalársvöxtur furu (cm)
25,0
20,0
15,0
10,0
5,0
0,0
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Ár
Mynd 52. Meðalársvöxtur stafafuru (P. contorta) í 9 trjámælireitum í Reyðarfirði tímabilið 20032013.
60
4 Yfirborðsvatn
4.1 Inngangur
Sýni voru tekin á samtals 10 sýnatökustöðum. Úr fjórum ám: Ljósá (W1), Grjótá
(W2), Norðurá (W3) og Njörvadalsá (W4). Fimm neysluvatnssýni voru tekin á
eftirfarandi stöðum: úr krana á Mjóeyri á Eskifirði (W5), vatnstanki á Eskifirði (W6),
úr krana í Olís sjoppu á Reyðarfirði (W7) og tveimur vatnstönkum á Reyðarfirði,
gamla (W8) og nýja (W9). Auk þess var sýni tekið úr Grænavatni (W10) (Mynd 53).
Sýni voru tekin 4 sinnum yfir árið á stöðum W1-W9, þann 23. janúar, 22. apríl, 8.
júlí og 14. október en tvisvar á stað W10, 8. júlí og 14. október. Í öllum
sýnamengjum var mælt sýrustig (pH) og basarýmd (alkalinity), styrkur flúors og
styrkur brennisteins hjá Efnagreiningum, Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Auk þess var
ákvarðaður styrkur fjölhringa arómatískra vetniskolefna (polycyclic aromatic
hydrocarbons, PAH) í sýnum sem tekin voru í október. PAH mælingar voru
framkvæmdar hjá Eurofins GfA Lab Service GmbH í Þýskalandi. Niðurstöður
efnamælinga í vatnssýnum fyrir árið 2013 má finna í Viðauka 13.
Mynd 53. Sýnatökustaðir árvatnssýna (W1-W4) og neysluvatnssýna (W5-W9) auk Grænavatns
(W10).
4.2 Niðurstöður
4.2.1 Flúor
Samkvæmt reglugerð 536/2001 er hámarksgildi fyrir flúorinnihald neysluvatns 1,5
mg/L. Heildarársmeðal flúors í vatni fyrir árið 2013 var 0,04 mg/L. Ársmeðaltal fyrir
árvatn (W1-W4) var einnig 0,04 mg/L en það hækkaði lítillega frá síðasta ári (0,03
mg/L árið 2012). Styrkur flúors í Grænavatni lækkaði úr 0,08 mg/L niður í 0,05
mg/L. Ársmeðaltal fyrir neysluvatn (W5-W9) mældist 0,04 mg/L sem er jafnt
ársmeðaltali 2012. Styrkur flúors í neysluvatni hefur lækkað nokkuð frá árinu 2009.
Á myndum 54 og 55 má sjá styrk flúors í vatni fyrir árin 2004 til 2013.
61
W1
W2
W3
W4
W10
Meðalstyrkur flúors (mg/L) í árvatni
0,09
0,08
0,07
0,06
0,05
0,04
0,03
0,02
0,01
0
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 54. Meðalstyrkur flúors í Ljósá (W1), Grjótá (W2), Norðurá (W3), Njörvadalsá (W4) og Grænavatni (W10)
árin 2004 til 2013.
Meðalstyrkur flúors (mg/l) í neysluvatni
W5
W6
W7
W8
W9
0,09
0,08
0,07
0,06
0,05
0,04
0,03
0,02
0,01
0
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 55. Meðalstyrkur flúors í neysluvatni á Eskifirði (W5 og W6) og Reyðarfirði (W7-W9) árin 2004-2013.
4.2.2 Sýrustig (pH)
Í reglugerð um neysluvatn (reglugerð 536/2001) er tekið fram að sýrustig
neysluvatns skuli vera á bilinu 6,5 til 9,5. Meðaltal sýrustigs vatns árið 2013 var
7,26. Meðaltalið var hæst í neysluvatnssýni W9, eða 7,68, en lægst í Grænavatni
(W10), eða 6,99. Ársmeðaltal sýrustigs í ám (W1-W4) var 7,27 og í neysluvatni (W5W9) 7,29. Hvorugt telst sem veruleg breyting frá fyrra ári. Sýrustig allra sýna voru
innan leyfilegra marka reglugerðar (Mynd 56 og Mynd 57).
62
W1
W2
W3
W4
7,6
7,5
7,4
pH í árvatni
7,3
7,2
7,1
7
6,9
6,8
6,7
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 56. Meðal sýrustig í Ljósá (W1), Grjótá (W2), Norðurá (W3), Njörvadalsá (W4) og Grænavatni (W10) árin
2004-2013.
W5
W6
W7
W8
W9
8,2
8
pH í neysluvatni
7,8
7,6
7,4
7,2
7
6,8
6,6
6,4
6,2
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Mynd 57. Meðal sýrustig í neysluvatni á Eskifirði (W5 og W6) og Reyðarfirði (W7-W9) árin 2004-2013.
4.2.3 Fjölhringa arómatísk vetniskolefni (PAH efni)
Í reglugerð um neysluvatn (reglugerð 536/2001) er gefið hámarksgildið 0,10 μg/L
þar sem viðmiðunargildið er summa af styrk efnasambandanna
benzo(b)flúoranten, benzo(k)flúoranten, benzo(ghi)perylen og indeno(1,2,3cd)pyren. Öll sýni mældust undir magngreiningarmörkum PAH efnasambandanna
fjögurra eða 0,04 μg/l og því eru tölurnar gefnar upp sem <X (minna en). Þetta er
sambærilegt við niðurstöður 2011 og 2012. Niðurstöður fyrir heildarmagn PAH
efna fyrir árin 2006-2013 má sjá í töflu 13.
63
Tafla 13. Heildarmagn PAH efna í árvatni (Ljósá (W1), Grjótá (W2), Norðurá (W3), Njörvadalsá
(W4)) og Grænavatni (W10) á Reyðarfirði og neysluvatni á Eskifirði (W5 og W6) o g Reyðarfirði
(W6-W9) árin 2006-2013.
W1
W2
W3
W4
W5
W6
W7
W8
W9
W10
Meðaltal
μg/L
μg/L
μg/L
μg/L
μg/L
μg/L
μg/L
μg/L
μg/L
μg/L
μg/L
2006
0,100
0,260
0,250
0,530
0,090
0,130
0,110
0,240
0,690
2007
1,190
0,000
0,140
0,000
0,110
0,120
0,110
0,170
0,150
0,630
0,262
2008
0,460
0,080
7,880
0,090
0,080
0,080
0,140
0,090
0,070
8,830
1,780
2009
0,000
2,370
0,050
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,242
2010
0,160
4,610
0,070
1,530
0,130
0,090
0,090
0,090
0,090
0,120
0,698
2011
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
0,000
2012
*
<0,0796
<0,0607
*
<0,0618
*
<0,0578
<0,0588
<0,0549
<0,145
<0,0073
2013
<0,04
<0,04
<0,04
<0,04
<0,04
<0,04
<0,04
<0,04
<0,04
<0,04
<0,04
0,267
4.2.4 Súlfat og basarýmd
Styrkur súlfats hækkaði lítillega frá árinu 2012, bæði í árvatni og neysluvatni.
Styrkur súlfats í Grænavatni (W10) lækkaði hins vegar talsvert frá fyrra ári (Tafla
14).
Tafla 14. Meðalstyrkur súlfats (mg/L) í árvatni (W1-W4), neysluvatni (W5-W9) og Grænavatni
(W10) í fjórum sýnatökuferðum árin 2010-2013.
2010
2011
2012
2013
Árvatn
0,35
0,36
0,31
0,37
Neysluvatn
0,43
0,47
0,39
0,43
W10
0,33
0,6
0,56
0,36
Basarýmd (alkalinity) vatnssýna hækkaði lítilega miðað við árið 2012, bæði í árvatni
og neysluvatni (Tafla 15).
Tafla 15. Meðalstyrkur basarýmdar (mg CACO 3 /L) í árvatni (W1-W4) og neysluvatni (W5-W9) í
fjórum sýnatökuferðum árin 2010-2013.
2010
2011
2012
2013
Árvatn
15,3
16,3
13,0
13,62
Neysluvatn
20,9
22,3
18,2
18,30
64
5 Samantekt
Í þessum kafla eru dregnar saman helstu niðurstöður umhverfisvöktunarinnar sem
og niðurstöður vegna viðbótarrannsókna í Reyðarfirði sem eru jafnframt birtar í
Viðauka 15 með þessari skýrslu.
5.1 Loftgæði
5.1.1 Svifryk
Svifryk mældist aldrei yfir heilsuverndarmörkum á árinu 2013. Niðurstöður gefa til
kynna að ekki er um eina meginuppsprettu ryks í Reyðarfirði að ræða.
5.1.2 Brennisteinstvíoxíð
Enginn dagur fór yfir gróðurverndarmörk né klukkustund yfir heilsuverndarmörk.
Meðaltal brennisteinstvíoxíðs árið 2013 var lægra en meðaltal ársins 2012 þó ekki
muni miklu. Meginbreyta í áhrifum á meðaltal brennisteinstvíoxíðs er vindstyrkur,
en mældur styrkur brennisteinstvíoxíðs er yfirleitt í öfugu hlutfalli við vindstyrk og
eru mæligildi jafnan hæst í hægviðri.
5.1.3 Flúor í lofti
Flúor í lofti fór aldrei yfir viðmiðunarmörk (0,3 μg/m3) fyrir gaskenndan flúor á
tímabilinu apríl-september utan þynningarsvæðis. Mánaðarmeðaltal gaskennds
flúors fór tvisvar yfir þau mörk innan þynningarsvæðis. Nokkur hækkun var á flúor í
lofti (HF) á milli ára og nemur hækkunin um þriðjungi bæði í ryki og gaskenndum
flúor.
5.1.4 Fjölhringa arómatísk vetniskolefni (PAH)
Styrkur fjölhringa arómatískra vetniskolefna var svipaður og árið 2012 eða ívið
lægri. Styrkur BaP efna mældust alls staðar undir umhverfismörkum sem sett eru í
reglugerð 410/2008.
5.1.5 Efnainnihald í úrkomu
Sýrustig í úrkomu var svipað og árið 2012. Nokkur súrnun í úrkomu hefur átt sér
stað frá upphafi rekstrar álversins. Það er líklegt að súrnunin tengist auknum styrk
brennisteinstvíoxíðs og koltvíoxíðs. Breytingarnar eru nokkuð skýrar og súrnunin er
um 0,5-1 pH stig frá upphafi.
Brennisteinn í úrkomu hækkar nokkuð að meðaltali árið 2013. Niðurstöðurnar
einkennast af mjög háu gildi sem mældist í júlí, þegar úrkoma var annars mjög lítil.
Hærra meðaltal segir því ekki nákvæmlega til um áfall súlfats í heildina. Undanfarin
tvö ár hafa einkennst af þurrviðri yfir sumartímann og því eru hærri meðaltöl frekar
vísbending um minni úrkomu en aukið áfall súlfats. Hægt er að reikna vegið
meðaltal m.t.t. úrkomumagns og þá fæst að aukning áfalls miðað við árið 2012 er
um 6%, en einfalda meðaltalið hækkar um 50% milli ára.
65
Flúorgildi í úrkomu hækkuðu verulega að meðaltali annað árið í röð. Tveir
mánuðir, júlí og ágúst mældust sérstaklega háir, en úrkomusýni fengust ekki í
mars, júní eða október. Það má annars segja það sama um þessi mæligildi og um
súlfat, að niðurstöður markast nokkuð af háum gildum mánaða þegar úrkoma er
annars lítil og eru ekki góður mælikvarði á aukið áfall af flúor. Hins vegar koma líka
fram hærri gildi aðra hluta ársins þegar úrkoma var meiri og ef reiknað er vegið
meðaltal m.t.t. úrkomumagns þá virðist áfall flúors í úrkomunni í heild hafa aukist
um 60% miðað við árið 2012.
5.2 Gróður
5.2.1 Styrkur flúors í gróðri
Styrkur flúors í grasi í Reyðarfirði hækkaði verulega á öllum svæðum seinnipart júlí
og mældist áfram hár út ágúst. Hækkunina má sennilega rekja til hækkaðra gilda á
loftbornu flúoríði á þessum tíma og veðurfarslegra þátta líkt og lítillar úrkomu og
sólríkra og hlýrra daga. Þar sem sýnatökustöðum á grasi var fjölgað utan
þynningarsvæðis árið 2013 eru niðurstöður þess árs ekki fullkomlega
samanburðarhæfar við önnur ár. Styrkur flúors innan þynningarsvæðis var nokkuð
hærri árið 2013 en 2012.
Veruleg hækkun var á styrk flúors í mosa, reynivið og bláberjalyngi árið 2013
samanborið við árið 2012. Styrkur flúors í bláberjalyngi og mosa hefur aldrei mælst
jafn hár frá því starfsemi álversins hófst. Styrkur flúors í reyniviðarlaufi var einnig
með því hæsta sem mælst hefur frá því mælingar hófust.
Styrkur flúors í kartöflugrösum var svipaður og árið 2012 í tveimur af þremur
sýnum en nokkuð hærri í einu sýni.
Lækkun var á styrk flúors í fléttum og rabarbaralaufum árið 2013 samanborið við
árið 2012. Styrkurinn var hins vegar svipaður í barrnálum milli ára.
Styrkur flúors í rabarbarastilkum, kartöflum og berjum var í öllum tilfellum mun
lægri heldur en styrkurinn í laufblöðum sömu plantna. Þetta sýnir að þó styrkur
flúors í andrúmslofti og í blöðum plantna sé hár, þá innihalda ávextir, fræ og rætur
mun lægri styrk flúors. Þessar niðurstöður eru í samræmi við eldri rannsóknir
(Weinstein og Davison 2004, Erlín Emma Jóhannsdóttir o.fl. 2013 og 2012, Kristín
Ágústsdóttir o.fl. 2011, Davison o.fl. 2010 og 2009, Erlín Jóhannsdóttir og Krisín
Ágústsdóttir 2008).
5.2.2 Dreifing flúors frá álveri
Þrátt fyrir að styrkur flúors hafi verið breytilegur eftir tegundum þá var
dreifingarmynstrið mjög sambærilegt á milli tegunda og skýrist styrkurinn aðallega
af ríkjandi vindáttum, fjarlægð frá álveri og landslagi. Flúor virðist berast frá álveri
meðfram hlíðum norðan megin til vesturs með ríkjandi vindátt. Styrkur flúors í
gróðri fór lækkandi þegar innar dró, mismikið þó eftir tegundum. Í öllum
gróðursýnum mældist styrkur flúors lægri austan og sunnan við álverið. Þetta er í
samræmi við fyrri niðurstöður sem og erlendar rannsóknir sem sýnt hafa fram á að
styrkur flúors er hæstur undan ríkjandi vindátt næst mengunarvaldi (Vike og
66
Håbjorg 1995, Erlín Emma Jóhannsdóttir o.fl. 2013 og 2012, Kristín Ágústsdóttir
o.fl. 2011, Davison o.fl. 2010 og 2009).
5.2.3 Styrkur þungmálma í rabarbara, kartöflum og grænkáli
Öll sýni af kartöflum, rabarbara stilkum sem og sýni af grænkáli voru undir
viðmiðum reglugerðar nr. 265/2010 um hámarksgildi fyrir blý og kadmíum í
grænmeti árið 2013. Styrkur þungmálma var almennt hærri í laufum en í stilkum
rabarbara eða kartöflum.
Nokkur hækkun var á meðalstyrk arsens, kadmíums, króms nikkels og sinks í
blöðum rabarbara árið 2013 samanborið við árið 2012. Styrkur þungmálma í
rabarbaralaufi var almennt undir bakgrunnsgildum sem reiknuð hafa verið fyrir
mosa (Sigurður H. Magnússon 2013). Þó var styrkur kadmíums á Sómastöðum og
Teigagerði yfir þeim gildum. Einnig var styrkur sinks í rabarbarablöðum nokkru
hærri en bakgrunnsgildin og var það í sömu sýnum sem tekin voru við Sómastaði
og Teigagerði.
Styrkur þungmálma í kartöflum, kartöflugrösum og grænkáli var almennt lágur árið
2013 og í öllum tilvikum undir bakgrunnsgildum sem reiknuð hafa verið fyrir mosa
(Sigurður H. Magnússon 2013).
5.2.4 Sjónræn skoðun á gróðri
Mögulegar skemmdir af völdum flúors sáust aðallega á gróðri innan
þynningarsvæðis álversins. Tíðni skemmda á gróðri utan þynningarsvæðis var mun
minni, þó mátti greina skemmdir í nálum furu í trjáræktarreitum og í þéttbýlinu.
Flúorskemmdir voru einnig greindar á laufum bláberjalyngs í móum innan
þynningarsvæðis álversins.
5.3 Grasbítar
5.3.1 Styrkur flúors í fóðri búfénaðar
Í sex sýnatökuferðum mældist meðalstyrkur flúors í grasi á beitarsvæðum og
túnum norðan Sléttuár þrisvar yfir viðmiðunarmörkum heilfóðurs fyrir jórturdýr,
þ.e. kýr, ær og geitfé. Styrkurinn fór yfir mörkin í síðari sýnatökunni í júlí og báðum
sýnatökum í ágúst. Meðalstyrkur flúors á beitarsvæðum og túnum sunnan Sléttuár
mældist töluvert lægri en fór einu sinni yfir viðmiðunarmörk heilfóðurs fyrir
mjólkandi ær, í byrjun ágúst (Reglugerð um eftirlit með fóðri nr. 340/2001).
Styrkur flúors í 17 heysýnum sem safnað var í október 2013 var hæstur í heyi sem
slegið var á tímabilinu frá miðjum júlí til miðs ágúst en mældist lægri í heyi sem
slegið var utan þess tíma. Þessar niðurstöður eru í takt við niðurstöður mælinga á
styrk flúors í grasi í Reyðarfirði sumarið 2013. Styrkur flúors í heyi af fjórum túnum
fór yfir viðmiðunarmörk fyrir heilfóður sem í gildi eru á Íslandi fyrir mjólkandi ær og
kýr. Styrkurinn fór hins vegar hvergi yfir viðmiðunarmörk fyrir hross (sjá Viðauka
15).
Styrkur flúors í vetrarheyi sem safnað var í janúar 2014 mældist undir íslenskum
viðmiðum.
67
5.3.2 Styrkur flúors í kjálkum sauðfjár
Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði að Keldum skoðaði kjálka úr sauðfé sem
gekk í Reyðarfirði sumarið 2013. Kjálkar voru skoðaðir með tilliti til sýnilegra
vísbendinga um skemmdir í tönnum og beinum af völdum flúors. Efnagreining,
Nýsköpunarmiðstöð Íslands annaðist síðan mælingar á styrk flúors í sömu
kjálkabeinum.
Styrkur flúors í 4 kjálkum úr fullorðnu sauðfé sem gengið hefur í Reyðarfirði
mældist frá 1647-3910 μg/g. Styrkur flúors í kjálkum úr 5 lömbum frá vorinu 2013
mældist 645-1925 μg/g. Til samanburðar mældist styrkur flúors á bilinu 617-780
μg/g í fullorðnu fé áður en álverið hóf rekstur. Við sjónræna skoðun á kjálkum
sáust ekki breytingar á tönnum eða kjálkabeinum sem bentu til flúoreitrunar.
Skýrsluna má finna í Viðauka 15.
5.3.3 Sjónræn skoðun á búfénaði
Við sjónræna skoðun dýralæknis í apríl 2013 voru nokkur frávik skráð varðandi
tennur og glerung í sauðfé og hrossum. Ekki var þó talið að frávikin stöfuðu af
flúormengun. Við skoðun dýralæknis í nóvember 2013 voru fleiri frávik skráð
heldur en í apríl. Niðurstaða dýralæknis var að ekki væri hægt að meta ástæður
frávika eingöngu við sjónmat og því ekki augljóst að frávikin séu af völdum aukins
flúors í grasi og heyi (Viðauki 15).
Í þessu samhengi er vert er að benda á að oft líður langur tími áður en áhrif
flúormengunar í fóðri koma fram í tönnum dýra.
5.4 Yfirborðsvatn
Engar stórvægilegar breytingar urðu á þeim gildum sem mæld voru í vatnssýnum
árið 2013 miðað við fyrri ár. Styrkur flúors í Grænavatni lækkaði aftur niður í svipað
gildi og greindist 2010 og 2011. Litlar breytingar sáust á sýrustigi, brennistein og
basarýmd í árvötnum og neysluvatni árið 2013 miðað við undanfarin ár. Styrkur
PAH efnasambanda í árvatni og neysluvatni var undir greiningarmörkum, eða
svipaður og árin 2011 og 2012.
6 Lokaorð
Niðurstöður loftgæðamælinga í Reyðarfirði sýna aukningu í flúormengun á árinu,
sem kemur fram í lofti, ryki og úrkomu. Niðurstöður eru þó allar innan marka sem
sett hafa verið fyrir loftgæði utan þynningarsvæðis. Að einhverju leyti eru þessar
breytingar tengdar veðurfari, en á árinu voru bæði mikil þurrviðri og hægviðri.
Hækkuð gildi flúors í gróðursýnum eru rakin til hærri styrks flúors í lofti sem og
veðurfarslegra þátta eins og lítillar úrkomu, sólríkra og heitra daga sumarið 2013 í
Reyðarfirði.
Breytilegur styrkur flúors í mismunandi tegundum gróðurs verður ekki skýrður
öðruvísi en með samspili margra ólíkra þátta, s.s. upptöku og losun ólíkra tegunda,
veðurfarslegum þáttum og tímasetningu söfnunar.
68
7 Heimildir
Davison, A.W. & Weinstein, L.H. (2006). Investigation of the sources of elevated
fluoride in vegetation in the Reyðarfjörður area. Í: External Environmental
Monitoring. Fjarðaál-Alcoa Smelter Reyðarfjörður. Summary of NA activites in
2006. Neskaupstaður: Náttúrustofa Austurlands.
Davison, A.W., Erlín Jóhannsdóttir og Kristín Ágústsdóttir (2010). External
Environmental Monitoring. Alcoa-Fjarðaál Smelter in Reyðarfjörður. Results of
on-going monitoring from 2006 to 2009 and comparison with the baseline
survey from 2004 and 2005. Neskaupstaður: Náttúrustofa Austurlands.
Davison. A.W, Erlín Jóhannsdóttir og Kristín Ágústsdóttir (2009). External
Environmental Monitoring. Fjarðaál-Alcoa Smelter Reyðarfjörður. Summary of
activites in 2008 by Náttúrustofa Austurlands. Neskaupstaður: Náttúrustofa
Austurlands.
Erlín Emma Jóhannsdóttir, Hermann Þórðarson og Kristmann Gíslason (2013).
Alcoa Fjarðaál, umhverfisvöktun árið 2012. Skýrsla unnin af Náttúrustofu
Austurlands og Nýsköpunarmiðstöð Íslands fyrir Alcoa Fjarðaál. Neskaupstaður:
Náttúrustofa Austurlands.
Erlín Emma Jóhannsdóttir, Kristín Ágústsdóttir og Alan W. Davison (2012).
Umhverfisvöktun í Reyðarfirði 2011. Gróður og yfirborðsvatn. Unnið fyrir HRV.
Neskaupstaður: Náttúrustofa Austurlands.
Erlín Jóhannsdóttir og Kristín Ágústsdóttir (2008). External Environmental
Monitoring. Fjarðaál-Alcoa Smelter Reyðarfjörður. Summary of activites in
2007 by Náttúrustofa Austurlands. Neskaupstaður: Náttúrustofa Austurlands.
Franzaring, J., Klumpp, A. & Fangmeier, A. (2007). Active biomonitoring of airborne
fluoride near an HF producing factory using standardised grass cultures.
Atmospheric Environment, 41 , 4828–4840.
Guðrún Á. Jónsdóttir, Erlín Emma Jóhannsdóttir og Kristín Ágústsdóttir (2005).
Baseline Survey Report. External Environmental Monitoring – Ecological
Survey. Neskaupstaður: Náttúrustofa Austurlands.
Hermann Þórðarson (2013). Viðhald og kvörðun loftmælingastöðva. Skýrsla vor og
haust. Nýsköðunarmiðstöð Íslands, 6EM13018.
Hörður Kristinsson (2010). Íslenska plöntuhandbókin, blómplöntur og byrkningar
(3. útgáfa). Reykjavík: Mál og menning.
Hörður Kristinsson, Eva G. Þorvaldsdóttir og Björgvin Steindórsson (2007). Vöktun
válistaplantna 2002-2006. Reykjavík: Náttúrufræðistofnun Íslands.
Kristín Ágústsdóttir, Erlín Emma Jóhannsdóttir og Alan W. Davison (2011). Álver
Alcoa Fjarðaáls Umhverfisvöktun í Reyðarfirði 2010. Gróður og
yfirborðsvatn. Neskaupstaður: Náttúrustofa Austurlands
69
Kristín Ágústsdóttir (2007). External Environmental Monitoring. Fjarðaál-Alcoa
Smelter Reyðarfjörður. Summary of NA activites in 2006. Neskaupstaður:
Náttúrustofa Austurlands.
Landmælingar Íslands. IS50v kortagrunnur 1:50.000. Útgáfa 1.1 ©Landmælingar
Íslands, leyfi nr. L05040009.
Náttúrufræðistofnun Íslands (1996). Válisti 1. Plöntur. Reykjavík:
Náttúrufræðistofnun Íslands.
Náttúrufræðistofnun Íslands (2006). Plöntuvefsjá. Skoðað í febrúar 2012 á
http://vefsja.ni.is/website/plontuvefsja/
Ongstad, L., C. I. Stoll & T. Aasland (1994). The Norwegian aluminium industry and
the local environment. Project to study the effects of industrial emission from
primary aluminium plants in Norway- Summary report. Oslo: Hydro Media. 96
bls.
Ospar commission (2001). Polyciclic aromatic hydrocarbons (PAHs). Ospar priority
substance series.
Reglugerð um hámarksgildi fyrir tiltekin aðskotaefni í matvælum nr. 265/2010.
Reglugerð um eftirlit með fóðri nr. 340/2001.
Reglugerð um neysluvatn nr. 536/2001.
Reglugerð um brennisteinsdíoxíð, köfnunarefnisdíoxíð og köfnunarefnisoxíð,
bensen, kolsýringu, svifryk og blý í andrúmslofti nr. 251/2002
Reglugerð um arsen, kadmíum, kvikasilfur, nikkel og fjölhringa arómatísk
vetniskolefni í andrúmslofti nr. 410/2008.
Retec (2006). External Environmental Monitoring Baseline Survey. Fjarðaál Smelter
Project. Reyðarfjörður. IS BECH1-18321-640 45 pp. +Appendices.
R. Liteplo, R. Gomes, P. Hower & H. Malcolm (2002). Fluorides. Environmental
Health Criteria 227. World Health Organization.
Sigurður H. Magnússon (2013). Þungmálmar og brennisteinn í mosa á Íslandi 19902010: áhrif iðjuvera. Garðabær:Náttúrufræðistofnun Íslands.
Sigurður Sigurðarson (á.á.). Áhrif eldgosa á dýr. Skoðað í febrúar 2011 á
http://www.mast.is/Uploads/document/yd_eydublod/ahrif_eldgosa_a_dyr.pdf
Umhverfisstofnun (2010). Starfsleyfi fyrir álver Alcoa Fjarðaáls sf., Hrauni 1 í
Reyðarfirði. kt. 5203034210. Skoðað í apríl 2014 á
http://www.ust.is/library/Skrar/Atvinnulif/Starfsleyfi/Starfsleyfi-igildi/alver/Alcoa_Fjardaal_2026.pdf
Veðurstofa Íslands (2014). Skoðað í mars 2014 á
http://www.vedur.is/vedur/vedurfar/manadayfirlit/.
Vike, E. (1999). Air-pollutant dispersal patterns and vegetation damage in the
vicinity of three aluminum smelters in Norway. The Science of the Total
Environment, 236, 75-90.
70
Vike, E. (2005). Uptake, Deposition and Wash Off of Fluoride and Aluminium in
Plant Foliage in the Vicinity of an Aluminium Smelter in Norway. Water, Air, &
Soil Pollution, 160 (1-4), 145-159.
Vike, E. & Håbjørg, A. (1995). Variation in fluoride content and leaf injury on plants
associated with three aluminum smelters in Norway. The Science of the Total
Environment, 163, 25-34.
Weinstein, L. H. & Davison, A. W. (2004). Fluorides in the Environment. Wallingford,
UK: CABI publishing.
Weinstein, L.H. (1983). Effects of Fluorides on Plants and Plant Communities: An
Overview. Í: Shupe, J.L., Peterson, H.B. & Leone, N.C. (ritstj.), Fluorides: Effects
on Vegetation, Animals, and Humans (bls. 61-82). Salt Lake City, Utah: Paragon
Press.
Þuríður E. Pétursdóttir (2012). Reglugerð um flúoríð í fóðri. Tölvupóstur dags 23.
október 2012.
71
Mýrargötu 10 ● 740 Neskaupstaður ● Sími 477-1774 ● Fax 477-1923 ● Netfang: [email protected]
Tjarnarbraut 39B ● 700 Egilsstaðir ● Sími: 471-2813 og 471-2774 ● www.na.is
Similar pages